جلسه ۱۲۶

حالا بحث است اینکه آیا آن هدف در خارج تحقق پیدا می‌کند یا نمی‌کند و به‌ چه ‌نحو است، بماند ولی برای وجود هر شیئی ـ وجود خارجی که مادی باشد ـ چهار علت درنظر گرفته‌اند؛ یکی علت ماده، یکی صورت، یکی علت فاعلی و یکی هم آن هدفی که فاعل از آن فعلش آن هدف را تعقیب می‌کند. اینها علت مادی برای شی‌ء هستند.

البته ما در بحث علت و معلول بحثمان اعمّ از ماده و شی‌ء است چون بحث در مجردات هم همین‌طور است. منتها در مجردات چون خود اشتداد وجودی، هم مادۀ شی‌ء و هم صورت شی‌ء است بنابراین در آنجا آنچه که مدنظر است فقط جعل جاعل است و دیگر نیازی به ماده و علت ماده و امثال‌ذلک نداریم ولی در همان‌جا نیاز به صورت داریم که همان حقیقت نوعیه و فصلیۀ آن شی‌ء است که در خارج تحقق دارد، نیاز به فاعل و غایت هم داریم؛ در آنجا این سه مسئله هست و فقط علت مادی نیست.

وجود صورت در عالم معنا طبق قاعدۀ «حقیقةُ الشُّیء بِصورتِه لا بمِادته»

اینکه در بعضی جاها ممکن است ببینید که علت صوری نیست، نه‌خیر، صورت شیء فقط صورتی نیست که شیء به آن در مادیات متحقق می‌شود بلکه در عالم معنا و در مجردات هم صورة الشی‌ء هست بلکه طبق قاعدۀ «حقیقةُ الشَّیء بِصورتِه لا بِمادته» اصلاً در آنجا می‌توانیم بگوییم که فقط آنچه که حاکم است صورت محض است که همان مراتب اشتداد وجودی آن مجردات است که طبق آن مراتب این مجردات هم صورت به خود می‌گیرند و صورت می‌پذیرند.

تعریف فاعل

بعد ایشان می‌گوید که حالا ما گفتیم که علت فاعلی داریم. حالا ببینیم که این فاعل چیست؟ ایشان می‌فرمایند که آن قوۀ قادره‌ای است که عملی را انجام می‌دهد، آن قوه را فاعل می‌گوییم؛ حالا آن قوه مادی است باشد، مجرد است باشد، نفس است باشد، ملائکه هستند باشند، هرچه می‌خواهد باشد ما به آن قوه‌ای که عملی را انجام می‌دهد فاعل الشی‌ء می‌گوییم.