جلسه ۱۲۷

و النَّفسُ الفَاعِلةُ بِالإرادةِ و القَصدِ إذا لُوحظَتا مِن حَیثُ إنَّ هذه مُسخرةٌ بِأمرِ الله تَعالیٰ و تِلکَ بِأمرِ النَّفسِ بلْ الکلٌّ بِأمرِ اللهِ تعالیٰ کَانتا فَاعلَین بِالتَّسخیر.¹

حالا نفسی که فاعل به اراده است (نفس ما به اراده فاعل است، اراده می‌کند که این کارها را انجام بدهد) و این قصد وقتی که ملاحظه بشوند از نظر اینکه این مسخّر به امر الله است و این مسخّر به امر نفس است، بلکه همه مسخّر به امر الله هستند، این را فاعل بالتّسخیر می‌گویند.

پس قوایی که در درون ما هستند اعمّ از هاضمه و دافعه و امثال‌ذلک و همین‌طور شهوت و امثال‌ذلک، اینها از حیث اینکه مسخّر نفس هستند فاعل بالتّسخیر می‌گویند. باز خود نفس بیچاره هم از نظر اینکه تحت امر خدا مسخّر است به همین نفسی که اراده کرده و قصد کرده است فاعل بالتّسخیر می‌گویند. همۀ اینها مسخّراتٌ بِأمره هستند پس تمام قوای عالم همه فاعل بالتّسخیر هستند چون همه در مشت خداوند هستند.

غررٌ فی أنَّ اللائقَ بِجنابِهِ تَعالیٰ أیُّ أقسامِ الفاعل:

فی الأوّلِ تَقَدَّسَتْ أسماؤُه السَّادسُ مِن أقسامِ الفاعلِ عندَ التَعدِید و هو الفَاعلُ بِالتَّجلّی ذُو رِوایةٍ مِنَ الصوفیةِ أو ذو سِقایةٍ لِلعقلِ بِماءِ حیاةِ المعرفة. قالَ فی القاموسِ رَوی الحَدیث یَرویٰ رِوایةً و تَرواه بِمعنَی و هُو راویةٌ لِلمُبالغةِ و الحَبلَ فَتَلَه فَارْتَویٰ و عَلی أهلِه و لَهم أتاهُم بِالماءِ و علی الرَّحلِ شَدَّهُ عَلی البَعیرِ لِئلَّا یَسقُط و القوم اسْتَقیٰ لَهم انتهیٰ. و الظَّاهرُ مِن کَلامِه أنَّ الروایةَ مَصدرٌ مُشترکٌ بَینَ الکُلِّ.²

کدام‌یک از اقسام فاعل اختصاص به خداوند دارد؟

در اوّل یعنی خداوند متعال که [قسم ششم از اقسام فاعل در وقتى كه آنها را مى‌شمرديم] از صوفیه روایت شده است که خدا را فاعل بالتجلی می‌دانند؛ «ذو روایة» یا به این معناست که از صوفیه روایت شده یا به معنای اینکه دارای سقایتی است برای عقل؛ چون عقل به ماء حیات سیراب شده است، لذا فاعل بالتجلی را برای خداوند مناسب دیده است.