جلسه ۱۲۹

بیان کیفیت دو جنبۀ نفس

اینها قوایی است که خدا به انسان داده است برای تکامل و به فعلیت رساندن استعداد خودش و به تجرد رساندن تعلق‌اش به عالم دنیا. چرا؟! به‌جهت اینکه نفس دارای دو جنبه و دو وجهه است. یک وجهۀ روحانی دارد که ﴿مِنۡ أَمۡرِ رَبِّي﴾¹ است و به‌واسطۀ ﴿مِنۡ أَمۡرِ رَبِّي﴾ استجماع جمیع صفات کمالیۀ رب را در وجودش کرده است و یک جنبۀ مادی دارد که عبارت از نفس و تعلّق به بدن است و به‌واسطۀ تعلّق به بدن استجماع جمیع قوای مُدَبّره و مدیریۀ بدن را کرده است. از این نقطه‌نظر مصیطر و مهیمن بر هر دو جنبۀ ربی و جنبۀ مادی و نشئۀ مُلکی است لذا قوا را هم بالتّسخیر، برای فعلیت درآوردن هر دو نشئه دربر دارد.

بعد ایشان می‌فرماید که بنا بر اصطلاح الهی به معطی‌الوجود فاعل می‌گوییم؛ کسی که وجود را اعطاء می‌کند و به تبع او ماهیت اعطاء می‌شود، کسی که ماده و صورت را اعطاء می‌کند، جنس و فصل را اعطاء می‌کند، وجود را اعطاء می‌کند که همان مبدأ اوّل است و به او فاعل می‌گویند. و بنا بر تسامح به مبادی ثانی، ثالث، ملائکه و وسائط در عالم نزول هم فاعل اطلاق می‌کنیم.

تعریف فاعل بنا بر اصطلاح مادیّون

بنا بر اصطلاح مادیّون فاعل به کسی می‌گویند که به وجود و این حرف‌ها کار ندارد و حرکت یک شیئی را به‌وجود می‌آورد. فاعل به کسی می‌گویند که یک کاری انجام می‌دهد مثلاً نجار در یک شی‌ء تصرف می‌کند، حرکتی به‌وجود می‌آورد؛ چوب را در اینجا می‌گذارد، تخته را بالا می‌گذارد و میخ را در آنجا می‌گذارد، خلاصه باعث تغییر و تحولات در عَرَض می‌شود. من که این شیء را از این‌طرف به آن‌طرف حرکت می‌دهم یک حرکتی در این به‌وجود آورده‌ام و معطی‌التحرک را فاعل می‌گویند. این‌هم مسئلۀ مهمی نیست و تمام شد.

این بحث، بحثِ علل فاعلی بود و فاعل را به جمیع اقسام ثمانیۀ خودش [بیان کرد] و اینکه نفس در تمام این مراحل شریک است.