جلسه ۱۳۰

تجمع صفات پروردگار در نفس، از دو جهت جمالیه و جلالیه

ـ از یک جهت قابل مقایسه با عالم مُلک نیست لذا از این نظر قابل تشبیه با اینها نیست و باید او را از آن مسائل و مطالبی که در حول‌وحوش ماده می‌گردد منزه کرد.

ـ از جهت دیگر از نقطه‌نظر اسماء و صفات با سایر موجودات مشترک است، در مرتبۀ أعلیٰ، او قابل تشبیه است که صفات جمالیه می‌شود. آن‌وقت این نفس از این نقطه‌نظر تمام قوا را در تسخیر خودش می‌گیرد.

فهی عَالیةٌ فی دُنوِّها و دَانیةٌ فی عُلوِّها کُلٌ بِحَسَبِها. فَهی الأصلُ المَحفوظُ فی القُویٰ. و عَمودُ جَمیعِ المَراتبِ نِسبَتُها إلی الکُلِّ نِسبةُ الحَرَکةِ التَّوَسطیةِ إلی القَطعیةِ.¹

این نفس در عین دنوّش عالی است و در عین علوّش پایین است. این نفس آن رکن و اساسی است که در تمام قوا حفظ می‌شود و بدون نفس قوایی وجود ندارد و عمود جمیع مراتب علو و دنو است. نسبت این نفس به همۀ این مراتب علوّ و دنوّش مانند نسبت حرکت توسطیه به حرکت قطعیه است.

تعریف حرکت قطعیه و توسطیه

چون در حرکت قطعیه گفتیم که هر جزئی از آن حرکت در جزئی از زمان واقع شود مثلاً الآن دست من که از این ‌نقطه حرکت می‌کند و به آن نقطه می‌رود، هر جزئی از این حرکت در یک جزئی از زمان است. فرض کنید که این حرکت سه ‌ثانیه طول کشیده است، این سه ‌ثانیه به قطعات دیگری تجزیه می‌شود که هر جزء این حرکت در یک جزء از این قطعه قرار می‌گیرد. به این می‌گوییم: حرکت قطعیه که این حرکت به تکه‌تکه‌های زمان تکه‌تکه می‌شود.

حرکت توسطیه این است که خود آن متحرک به تمام وجودش در هر مرتبه از آن حرکت وجود داشته باشد مثلاً الآن دست من که حرکت می‌کند، خود این دست من حرکت می‌کند یا نمی‌کند؟! خودش حرکت می‌کند. تمام این دست من در این ثانیۀ اوّل هست؛ بعد، [ثانیۀ] بعد هست؛ بعد، [ثانیۀ] بعدی هست تا به اینجا می‌رسد. پس باید در هر حرکت قطعیه حرکت توسطیه باشد. تا حرکت توسطیه نباشد اصلاً حرکت قطعیه تعلّق پیدا نمی‌کند مثل «آن» برای زمان که «آن» جزء زمان است و خود زمان از آنات فرضیه تشکیل می‌شود ولی خود «آن» وجود خارجی ندارد و وجودش وجود فرضی است. حرکت توسطیه هم همین‌طور است؛ متحرک به تمام وجودش در هر جزئی از این حرکت‌ها وجود دارد ولی خود حرکت، به حرکت به زمان تقسیم می‌شود. حرکتی که الآن در این نقطه هست در آن نقطه نیست در وسط نیست در این کنار نیست، حرکت هم به تعداد اجزای زمان ـ به همان تعداد ـ مقابله می‌کند.