جلسه ۱۳۴

من یک دفعه فیلمی تماشا می‌کردم دیدم عجیب [است]! ما می‌گوییم که اینها اصلاً شعور ندارند اما شیر آن‌چنان خودش را لای بیشه مخفی می‌کند که اصلاً انگارنه‌انگار. حیوان‌ها داشتند کنار رودخانه آب می‌خوردند این شیر هم وسط بیشه خودش را مخفی کرده بود و آنها اصلاً اطلاع نداشتند که این الآن اینجا است و بعد آرام‌آرام بدون اینکه سروصدایی باشد جلو می‌آید و به اینها نگاه می‌کند، اینها می‌روند، می‌روند، می‌روند این هم چشمش را می‌اندازد می‌بیند مثل‌ اینکه این یکی مریض است یا لَنگ است خلاصه طوری خودش را در موقعیتی قرار می‌دهد که کاملاً این دو باهم مواجه می‌شوند نه‌اینکه این بخواهد تعقیب کند. تمام این چیزهایی که الآن این دارد در مخیلۀ خودش خطور می‌دهد اینها را از روی قصد و اختیار انجام می‌دهد چرا از اوّل سراغ آن حیوانی که جلوتر بود نرفت؟!

اشتراک انسان و حیوان در انتخاب اصلح

حیوانات در تمام افعالی که انجام می‌دهند فاعل بالقصد هستند حالا قوۀ مفکره به‌عنوان ادراک کلیات ندارند آن یک حرف دیگر است ولی از نقطه‌نظر انتخابِ اصلح و از نقطه‌نظر انتخاب چیزی که برایشان مفید است مانند انسان هستند و فرقی نمی‌کنند مثلاً علفی که برایشان مضر باشد نمی‌خورند علف خوب را می‌خورند جای مناسب را انتخاب می‌کنند و نگاه می‌کنند می‌بینند که در کجا لانه بگذارند برایشان بهتر است و به‌طورکلی این اصل انتخابِ اصلح در حیوانات و درنظر گرفتن غایتی برای فعل در حیوانات هم،‌ چون انسان وجود دارد.

لذا بعضی‌ها این دو مسئله را یعنی این غایت و اصل غایی را در مورد انسان و حیوان قبول کرده‌اند و گفته‌اند که اینها در انجام افعالشان هدف و غایت دارند به‌جهت اینکه انتخاب می‌کنند؛¹ انتخاب کردن دلیل بر هدف‌گیری است دلیل بر غایت دادن به فعل است به‌عکسِ ـ من‌باب‌مثال ـ آب رودخانه‌ای که دارد حرکت می‌کند و این آب برای حرکتی که دارد انجام می‌دهد هدفی ندارد چه به دریا بریزد چه به مزارع بریزد برای او فرقی نمی‌کند به این بستگی دارد که شیب از کدام طرف باشد و مسیر از کدام طرف. یا مثلاً زلزله‌ای می‌آید که این زلزله عبارت از فعل و انفعالاتی است که درون زمین هستند و این طبق یک مسیر مشخصی که برایش هست فعلش انجام می‌گیرد و کاری به این ندارد. فرض کنید آن قوایی که درون زمین هستند اینها حرکت می‌کنند آن انرژی حرکت می‌کند و متراکم و فشرده می‌شود و بر طبق آن مسیری که برایش قرار داده‌ شده است و طبق قاعدۀ علت و معلول از یک جا خودش را خارج می‌کند اما خودش هم نمی‌فهمد و خبر ندارد که دارد از کجا این انرژی‌اش را هدر می‌دهد.