جلسه ۱۳۸

و الصورةُ بِالذَّات کَشِکلِ الکُرسی و بِالعَرَضِ کَالسَّوادِ و البَیاضِ له و الغَایةُ بِالذَّاتِ کَالصِّحةِ لِلدَّواءِ و مَا بِالعَرَضِ أصنافُهُ کَثیرةٌ مَذکورةٌ فی کُتُبِهِم کما بِالفِعلِ أو بِالقُوَّةِ و الأمثلةُ واضحةٌ العلةُ مطلقاً أیة مِنَ الأربعِ کَانت دَرَوا.¹

«صورت بالذات مثل شکل کرسی و صورت بالعرض مثل سواد و بیاض می‌ماند برای این شکل کرسی که بالعرض عارض می‌شود. و غایت بالذات مثل صحت برای دوا که انسان‌ دوا می‌خورد برای اینکه صحیح و سالم شود. و غایت بالعرض اصنافش زیاد است که ما بخواهیم بگوییم» می‌گویند که انسان برای خوردن، دوا درست می‌کند درحالی‌که غایت دوا درست کردن خوردن نیست بلکه غایتش خوب شدن است، غایتِ خوردن صحت است. «همان‌طوری که علت بالفعل داریم علت بالقوه هم داریم» علت بالفعل همان عین شیئی است که الآن دارد چیزی را به‌وجود می‌آورد، علت بالقوه قبل‌ از اینکه به مرحلۀ فعلیت برسد مثل قوایی که در عضلات انسان هست ولی هنوز از آن کاری ساخته نیست، «آقایان تمام اینها را برای مطلق علت قائل هستند». این مسئله تمام شد.

اشکال به مرحوم حاجی نسب به وجود علت مرکب

البته در اینجا نکته‌ای هست و آن این است که در قضیۀ ترکیب و بساطت ایشان فرمودند: علت یا علت مرکب است یا علت بسیط است درحالی‌که اصلاً علت مرکب نداریم بلکه علت بسیط است. این بحث قبلاً هم بود البته شبیه این را در همان مطوّل هم ایشان بحث کرده‌اند؛ در بحث بیان هست که آیا وجه شبه مرکب داریم اصلاً یا نداریم؟!² ایشان در آنجا یک بحثی داشتند که اصلاً بعضی‌ها گفته‌اند که ما وجه شبه مرکب نداریم بلکه این سلسله اموری که باهم ترکیب می‌شوند و یک شیء را به‌وجود می‌آورند ما نگاه به ترکیب نمی‌کنیم بلکه نگاه به یک مجموعه می‌کنیم و آن یک مجموعه بسیط است، همان‌طور که شما وقتی به یک پرتقال نگاه می‌کنید یک واحد در نظرتان می‌آید گرچه آن پرتقال دارای تکه‌تکه‌هایی باشد یا وقتی به سیب نگاه می‌کنید یک واحد در نظرتان می‌آید گرچه آن سیب را بتوانید به قطعاتی تقسیم کنید یا وقتی به یک کتاب نگاه می‌کنید یک واحد درنظر می‌آورید گرچه این کتاب از صفحات متعددی تشکیل شده باشد. پس صرف تشکیل از چند چیز موجب ترکیب نخواهد شد بلکه در اینجا علت بسیط است و اصلاً نمی‌تواند مرکب شود. این بحث را بعداً می‌گوییم که چطور ما اصلاً علت مرکبه نداریم بلکه علت در مرحلۀ تأثیر حتماً باید بسیط باشد و نمی‌شود مرکب باشد، اصلاً خلف لازم می‌آید. این بحث بعداً می‌آید فقط خواستم بالإجمال اینجا یک اشاره‌ای بکنم. البته از باب تسامح و اینها عیب ندارد که بگوییم: وقتی که چند علل باهم جمع می‌شوند و یک شیئی را به‌وجود می‌آورند به اینها علل مرکبه می‌گوییم.