جلسه ۱۴۴

دیگر این مقدار به‌نظر رسید حالا اگر مطلب یا اشکالی هست [شما بگویید]. این بحث راجع ‌به خصوصیت علّیت و اینها بود که تمام شد البته جای صحبت در اینجا زیاد است چون این یک بحثی است که به خیلی از موارد کشیده می‌شود [مثل] مسئلۀ علّیت و همین اختلاف بین مفهوم آقا شیخ محمدحسین و مرحوم آقا سید احمد از همین‌جا است¹ ولی تمام اینها نکته‌اش به همین یک مسئله برمی‌گردد که عرض کردم. همۀ اشکال آقا شیخ محمدحسین در این بود که من بارها در این جملاتم تکرار می‌کردم که وقتی شیئی مقیّد شود از آن مجرد جدا می‌شود لذا دیگر نمی‌تواند به آن مجرد و اصل خودش برگردد ولی آقا سید احمد می‌گوید که نه‌ جانم! جدا شدنی در خارج وجود ندارد!

فرق بین عارف و جاهل فقط در علم و جهل

وقتی ‌که یک وجود مقیّد شد و محدود شد، آیا این محدود شدن به‌ معنای جدا شدن از آن حقیقت است؟ نه، این نیست بلکه همان حقیقت است که محدود شده است. بنابراین، این در همان حقیقت داخل است. روی این‌ حساب هیچ فرقی نمی‌کند بین اینکه انسان مقامات را طی کند و از نقطه‌نظر واقعیت به فنا برسد یااینکه مانند مردم زندگی کند و درعین‌حال در آن حقیقت فانی است ولی خودش نمی‌فهمد. فرق بین عارف و جاهل فقط فرق بین علم و جهل است، پس ما هم مثل آنها هستیم، خیلی مغرور نباشیم!

تلمیذ: زیاد تغییری ایجاد نمی‌کند!

استاد: بله، هیچ مسئله‌ای نیست تازه وقتی آنجا برویم می‌بینیم که عجب! اینکه قبلاً بوده است ـ ما که نرفته‌ایم! ـ آن عرفایی که عوالم بالا می‌روند می‌گویند که عجب! مثل اینکه این‌ را قبلاً دیده‌اند اصلاً اینجا بوده‌اند فقط اطلاع پیدا می‌کند یعنی بر خصوصیات این عوالم علم پیدا می‌کند. آقا شیخ محمدحسین خیال می‌کرد وقتی یک امر وجودی محدود شد دیگر جدا شد، وقتی جدا شد [آن‌وقت] دیگر یک شیء محدود نمی‌تواند در یک بی‌حد و مطلق برگردد، جلوی آن را می‌گیرند. آن‌وقت دیگر مسئلۀ عین ثابت و امثال‌ذلک پیش می‌آید و نمی‌گذارد برسد. آقا سید احمد می‌گوید که نه! تغییری پیدا نشده است، مگر شما نمی‌گویی که همۀ ما قبلاً از آنجا بودیم؟ حالا هم هستیم، «کَان الله و لَم یَکن مَعه شَیءٌ و ألآنَ کَما کان»² الآن هم همان‌طور است، «کَان» همان‌طور است، هیچ چیزی نبود، «یَکون» هم همین است بعداً هم همین است و الآن هم «کما کان»؛ یعنی هیچ تفاوتی در ذات خدا از نقطه‌نظر حد و از نقطه‌نظر قید و از نظر انفکاک و از نظر اتصال پیدا نشده است، صور عوض می‌شود و عوض شدن صور که حقیقت را عوض نمی‌کند، خود صورت هم از خواص وجود است.