جلسه ۱۴۵

حالا چندتا اعراض داریم؟! «کم، کیف، وضع، أین و له ـ که به او جِده هم می‌گویند و این اسم دیگر است برای مقولۀ مِلک و انتساب به خود و جده ـ و متیٰ و فعل و اضافه و انفعال، اینها نزد معلم اوّل ثابت شده و اجناس عالی هستند. اینها نُه‌تا هستند» یکی هم جوهر که ده‌تا می‌شود، مقولات عشر تمام می‌شود.

و بِالثَّلاثِ أی بِالمقولاتِ الثَّلاثِ و هِی الکَمُّ و الکَیفُ و النِّسبةُ و هی شَاملةٌ لِلسَّبعةِ التی جَعَلَ أرسطو و أتباعَه کُلَّ وَاحدٍ منها جِنساً عَالیاً. أو بِالأربعِ و هی هَذه الثَّلاثةُ و الحرکةُ. نُمِی الأوَّلُ لِصاحبِ البَصائِرِ و الثَّانی لِلشَّیخِ الإشراقیِّ.¹

و بعضی‌ها گفته‌اند که ما اصلاً سه‌تا مقوله بیشتر نداریم بعضی‌ها هم گفته‌اند: چهارتا بیشتر نداریم. «بعضی‌ها گفته‌اند که اعراض ما سه‌تا هستند؛ کم‌ و کیف و نسبت»، نسبت چیست؟! «نسبت شامل هفت‌تا است که ارسطو و اتباعش هرکدام از اینها را یک جنس عالی شمرده‌اند» ولی اینها همه را یک‌کاسه کرده و گفته‌اند که کم و کیف را کنار بگذار، بقیه داخل در نسبت هستند. «یا گفته‌اند که چهارتا است؛ کم، کیف، نسبت‌ و حرکت». البته مرحوم صدرالمتألّهین اصلاً حرکت را جزء مقوله به‌حساب نمی‌آورد بلکه جزء وجود به‌حساب می‌آورد. عرض کردیم که ما در اینجا ـ مقوله ـ صحبتی ما داریم که وجود اگر داخل در وجود باشد یعنی وجودی که حد بخورد ماهیت می‌شود وقتی که ماهیت شد داخل در مقوله می‌شود. بحثی که قبلاً شد را به یاد دارید؟! حالا بعداً می‌آید. «اوّلی برای صاحب بصائر و دومی برای شیخ اشراق است».

تلمیذ: ما دوتا بیشتر نداریم یا عرض یا جوهر اینها دیگر جنس‌الأجناس نیستند، انواع می‌شوند

استاد: بله، دیگر، البته هر نوعی نسبت به پایینش جنس می‌شود.

تلمیذ: بحثمان در جنس‌الأجناس بودن است.

استاد: نه، در آن مقولۀ خودش دیگر جنس است یعنی کم نسبت به انواعی که تحتش هستند جنس است، کیف هم همین‌طور است آن‌وقت همین نسبت‌ به مفهوم عرضیت، نوع می‌شود آن‌وقت عرض جنس‌الأجناس می‌شود.