جلسه ۱۴۶

غررٌ فی الکمّ:

الکمُّ ما بِالذَّاتِ ـ فَخَرَجَ مَا یَقبَلُ القِسمةَ بِالعَرَضِ ـ قِسمةً وَهمیةً قَبِلَ. فَمِنه أیْ مِنَ الکَمِّ مَا هُو مُتَصِلٌ و مِنه ما هُو مُنفَصِلٌ. بِذِی ـ بِمَعنیٰ صَاحب ـ اتصالٍ هاهُنا ـ و لَه مَعانٍ أُخَر فی مَواضع أُخَر ـ قَد قُصِدا مَا أیْ کَم فیه بعدَ قَبولِ القِسمةِ حَدُّ مُتشارکٌ بَدا.¹

کمّ آن است که ذاتاً قسمت وهمیه را قبول می‌کند و خارج می‌شود از کمّ، آنچه که قبول قسمت بالعرض کرده است. یک کم متصل داریم و یک کم منفصل داریم. ”ذی“ را در اینجا به معنای صاحب بگیرید یعنی کم متصل در اینجا قصد شده ‌است کمّی که حد متشارک بین اجزائش دارد. ایشان می‌گوید: برای ذی معانی دیگری هم داریم به معنی الذی است در جاهای دیگر به ‌معنای اشاره هم است (خیلی ممنون! از سیوطی هم در اینجا برای ما [بیان کردند]!) این کم متصل در اینجا قصد شده ‌است؛ کمّی که بعد از قبول قسمت حد متشارک بین اجزاء دارد.

حد مشترک در کم چیست؟

و الحدُّ المَشترکِ ما یَکونُ نِسبَتُه إلی الجزءینِ نسبةً واحدةً بِمعنیٰ أنَّها إنْ اعتُبِرَ بِدایةً لِأحدِ الجُزءَین أمکَنَ أن یُعتَبرَ بِدایة لِلآخرِ و إن اعتُبِرَ نَهایةً لِأحَدهما أمْکَنَ أنْ یعتبر نَهایةً لِلآخر کَالنُّقطةِ فی جُزئَیِ الخطِّ و الخطِّ فی جُزئَیِ السَّطحِ و السَّطحِ فی جُزئَیِ الجسمِ و الآنِ فی جُزئَیِ الزَّمانِ بِخلافِ المُنفصلِ إذ الخمسةُ إذا قَسَمتَها إلی ثلاثةٍ و اثنین لَم تَجِد فیها حَدَّاً مُشترکاً. و إلاّ فإنْ کَان وَاحداً مِنها کَانَ البَاقیُ أربَعَةً و إنْ کانَ واحداً مِن خارج کَانَ الجملةُ ستةً. و کِلاهما خلفٌ.²