جلسه ۱۴۶

فإنَّ المتَّصلَ بَعضُ أنواعِه یَعرُضُ البعضَ فإنَّ الخطَ عَارضٌ لِلسَّطحِ مَثلاً. و المُنفَصِلُ بَعضُ أنواعِه مُقوِّمٌ لِلبَعض و العروضُ و التَّقویمُ مُنافِیان لِلضِّدیَة.¹

متصل بعضی از انواعش عارض بر دیگری می‌شود مانند خط که عارض بر سطح می‌شود. منفصل بعضی از انواعش مقوّم بعضی دیگر است (مثلاً پنج، مقوّم از سه و دو است) و عروض و تقویم با ضدیت منافات دارند.

این یک دلیل بود.

و أیضاً الاتحادُ فِی الموضوعِ شَرطُ الضِّدیةِ بَینَ شیئین و هُو هُنا مُنتَفٍ.²

دیگر دلیل این است که ما در ضدیت اتحاد در موضوع می‌خواهیم و اتحاد در موضوع شرط ضدیت بین شیئین است ولی در اینجا این اتحاد در موضوع منتفی است.

دو ضد، آن است که موضوعشان واحد باشد و لا یجتمعان اما در کم اتحاد در موضوع نداریم. در اینجا دوتا موضوع هست مثلاً «دو» یک جهت است، «سه»، موضوع دیگر است؛ وقتی‌ که «دو» بر یک شیء بار می‌شود دیگر «سه» نمی‌تواند بر همان شیء بار شود [چون] موضوع دوتا می‌شود، نه‌اینکه در یک شیء واحد، هم «دو» بار شود و هم «سه» بار شود، بنابراین کم قبول ضدیت نمی‌کند.

أنواعُه أیْ أنواعُ الکمِّ الجِنسی فِی ضِمنِ المتَّصِلِ القارِّ ـ و لِشهرةِ المأخوذِ تَعلِیمیاً لَم نُبالِ بِإرجاعِ الضَّمیرِ إلی مُطلَقِ الکمّ ـ تُوخَذُ تعلیمیةً بأنْ تُؤخَذَ کلٌ مِنَ المَقادیرِ لا بِشرطِ شَیءٍ أیْ مِن غیرِ الْتِفاتٍ إلی شَیءٍ مِنَ الموادِ و أحوالِها. فَیَکونُ جِسماً تَعلیمیاً و سَطحاً تَعلیمیاً و خَطاً تَعلیمیاً لِأنَّ العلومَ التعلیمیةَ تُبحَثُ عَنها کَذلِک. و سُمِّیَت تلکَ العلومُ تَعلیمیةً لِأنَّهم کَانُوا یَبتَدِئونَ بِها فِی التَّعلیم.³

انواع کم یعنی انواع کم جنسی در ضمن متصل قارّ، ـ به‌خاطر این است که این مأخوذ خودمان را تعلیمی گرفتیم و مشهور است، مشکلی نیست که ضمیر، به مطلق کم برگردد (ولی در‌این‌صورت منظور ما از کم، جسم تعلیمی است نه‌اینکه مطلق کم باشد) ـ تعلیمی است، انواع تمام این کم‌ها را تعلیمی می‌دانیم و تعلیمی می‌گیریم. هر کدام از مقادیر لابشرط ماده‌اش اخذ می‌شوند که بر چه ماده‌ای بار شود و التفاتی به شیئی از موادی که این کم عارض بر آن ماده شده و احوالش نداریم. بنابراین این جسم تعلیمی است و سطح تعلیمی است و خط تعلیمی است چون علوم تعلیمی از آن به‌طور عموم و به‌نحوکلی بحث می‌کند (نه به‌طوری‌که ماده‌اش چیست و بر چه ماده‌ای بار شده است). و به این علوم هم علوم تعلیمیه می‌گویند چون در تعلیم اینها را اوّل مطرح می‌کنند (در علوم ریاضی، هندسه، حکمت و امثال‌ذلک).