جلسه ۱۴۶

الکیفیاتُ المَحسوسةُ إن کانَت راسِخَةً کَصَفرةِ الذَّهب و حِلاوَةِ العَسَلِ سُمِیت انفِعالیاتٍ لِانفِعال الحَواس عنها و لِکُونِها بِخصوصِها أو عُمومِها تابِعةً لِلمِزاجِ الحاصلَ مِن انفعالِ العَناصِر.¹

کیفیات محسوسه می‌گویند اگر محکم باشد مثل زردی طلا، حلاوت عسل که به آن انفعالیات می‌گویند چون حواس از اینها منفعل می‌شوند، حالا خصوص یا عموم آن، تابع برای مزاجی هستند که از انفعال عناصر حاصل می‌شود.

یا خصوص یا عموم آن؛ خصوص آن مثل این است که شما دوتا چیز را باهم مخلوط کنید این خصوص است. عموم آن مثل این است که شیئی به‌طور عموم هست مثلاً می‌گویند که در فلفل به‌طور عموم ترکیبی هست که موجب تندی و حرارت و امثال‌ذلک می‌شود. یا از نظر نوعی و یا از نظر صنفی تابع مزاجی هستند که از انفعال عناصر با همدیگر حاصل می‌شود.

و إن کانَت غَیرَ راسِخةٍ کَحَمرَةِ الخَجلِ و صَفرةِ الوَجَلِ سُمِیَت انفِعالاتٍ لأنَّها لِسُرعَةِ زَوالهِا شَدیدةُ الشَّبَه بأنْ یَنفَعِل فَهِیَ و إن کانَت مُشارِکةً لِلقِسمِ الأوّل فی وَجهِ التَسمیةِ لکن حاوَلوا التَفرِقَةَ بَینَ القِسمینِ فَنَقَصَ مِن الإسمِ شیء تَنبیهاً عَلی قُصورٍ فیه و هو عَدَمُ ثَباتِه.²

«و اگر غیر راسخ باشد مثل قرمزی خجل و صفرة الوجل که به آن انفعالات می‌گویند چون زود ازبین می‌روند خیلی شباهت به انفعال دارند» نه به تأثیر یعنی انگار زود خودشان را ازدست می‌دهند «گرچه شریک در قسم اوّل در وجه تسمیه هستند و لکن آنها باعث تفرقه بین دو قسم شده‌اند و از این اسم انفعالی «یاء» را انداخته‌اند تا تنبیه کنند که جهت انفعالی در آن کم است» یعنی انسان تا بخواهد به او نگاه کند فوراً قرمزی‌اش رفته است.

و قَد أشَرنا إلی مفهومَیهِمَا المَذکورِین بِقولِنا کَالمَلَکاتِ اِعْرِفْهُما ـ جملةٌ معترضةٌ بین المَعطوف عَلَیه و المَعطوف ـ و الحالُ مَعناهُ أنَّ الکیفَ الانفِعالی کَالمَلَکةِ و الکیفَ المُسّمیٰ بِالإنفِعال کَالحال.³

«اشاره به این دو مفهوم انفعالی و انفعال کردیم مثل ملکات و حال» که ملکات انفعالی هستند و حال انفعال است، «این ”اِعرِفْهُما“ جملۀ معترضه بین معطوفٌ‌علیه و معطوف است»، حالا معنایش چیست؟ «کیف انفعالی مثل ملکه می‌ماند که راسخ است» ﴿وَٱلرَّٰسِخُونَ فِي ٱلۡعِلۡمِ﴾⁴ «و کیف مسمّیٰ بالإنفعال مثل حال می‌ماند» که می‌آید و می‌رود مثلاً شما شعری در نفستان حفظ می‌کنید بعد فردا فراموش می‌کنید، این را انفعال می‌گویند اما [آیا] هیچ‌وقت اسم مخدره را فراموش می‌کنید؟! نه، این ملکه و راسخ است! خصوصیاتش رسوخ دارد و هیچ‌وقت از بین نمی‌رود، هرجا که بروید با شما هست!