جلسه ۱۴۷

مطلب دیگر اینکه بحث دیگری را در اینجا مطرح می‌کنند و می‌فرمایند که ما دو نوع علم داریم؛ یک علم حصولی و یک علم حضوری داریم و فعلی و انفعالی داریم. اینهایی که قبلاً هم خوانده‌ایم. علم فعلی همان است که مثلاً از تصور یک پرتگاه، نفس آن فعل در خارج تحقق پیدا می‌کند یعنی علم ما موجب وجود خارجی آن معلوم ما خواهد بود. انفعالی نه، فقط می‌تواند ارتسام یک ‌صورت در ذهن باشد.

از نظر اینکه مطالب قبلاً بیان‌ شده‌اند ـ البته در حواشی حرف‌ها و مسائل زیاد است ـ دیگر ضرورتی در طرح آنها ندیده‌ام.

غررٌ فی العلم.

إنّی وَ إن لَم أُشبِعِ الْکَلامَ فِی الکِیفیاتِ بَل فِی سائِرِ المَقولاتِ العَرَضیةِ إلاّ أنَّ العِلمَ لَمَّا کانَ أجَلَّ الکیفیات کانَ یُعجِبُنی أن أتَعَرَضَ لِشَطرٍ مِن أبحاثِه. فَقُلتُ عِلمٌ وَ إن بَدَتْ لَهُ مَراتِبٌ إذ بَعضُهُ جَواهِرٌ ثُمَّ بَعضُها جَواهرٌ ذهنیةٌ فإنَّ کلیاتِ الجواهرِ جواهرٌ ذهنیةٌ و بعضُها جَواهرٌ خارجیةٌ مُجَرَدَةٌ نَفسیَّةٌ و مُجَرَدَةٌ عَقلیَّةٌ کَعلمِ العقلِ و النَّفسِ بِذاتِهِما بَل بَعضُهُ أعنَی أعلیٰ المَراتِبِ واجِبٌ و هُوَ عِلمُ واجِبُ الوُجودِ بِالذّاتِ بِذاتِهِ فَإنَّهُ عَینُ ذاتِه.¹

«گرچه قبلاً کلام را در کیفیات کاملاً بیان نکردم بلکه در سایر مقولات عرضیه، الاّ اینکه علم از همۀ کیفیات بالاتر است خیلی میل دارم یک ‌مقدار از ابحاث را بیان کنم». گرچه برای علم مراتبی هست که بعضی از آنها کیفیات نفسانیه است و لذا باید حدود این علم بیان شود که کدامشان کیف نفسانی ـ البته کیف بالعرض ـ هستند و کدامشان اصلاً جواهر هستند و نمی‌توانند داخل در تحت مقولۀ عرض بیایند. «علم اگرچه مراتبی دارد زیرا بعضی از این اقسام علوم جواهر هستند، حالا بعضی از آنها جواهر ذهنیه هستند، اصلاً جواهر خارجیه نیستند. کلیات جواهر، جواهر ذهنیه هستند و بعضی‌ها جوهر خارجی هستند و اینها مجرد به تجرد نفسی هستند و مجرد به تجرد عقلی هستند مانند علمِ عقل و نفس به ذات خودشان»؛ عقل به ذات خودش علم پیدا کند، نفس هم به ذات خودش علم پیدا کند. اینها جوهر خارجی هستند به‌خاطر اینکه حضور النفس و حضور العقل پیش خودش در اینجا پیدا می‌شود و خارجی هم هست.