جلسه ۱۴۷

«یا انفعال است همان‌طور که بعضی‌ها گفته‌اند: علم انفعال نفسانی از شیء خارجی است».

فَلیُدرَ فی تَحقیقِهِ بَعدَ ما تَشَکُّکُ عُلِم إذ بَدَت لَهُ مَراتِبٌ ـ مُتِعَلِّقُ بِالدِّرایَة ـ أنَّ هُنا نَقشاً بِعَقلِنا أی فی عَقلِنا رُسِم. فَحُصولُ أثَرٍ فی ذاتِنا عِندَ عِلمِنا بِشَیءٍ واضِحُ فَلا یَکونُ أمراً إنتِزاعیاً.¹

باید در تحقیقش دانسته شود، بعد از اینکه تشکک در بحث علم دانسته شد، زیرا مراتبی برای این علم هست باید دانسته شود اینکه یکی از این اصول مفروغه این است که بالأخره در عقل ما یک نقشی پیدا می‌شود (این یک مسئله بود). پس حصول اثر در ذات ما وقتی ‌که علم به شیء پیدا می‌کنیم واضح است که این دیگر یک امر انتزاعی یا اضافه یا غیر اضافه نمی‌شود بلکه یک امر واقعی است.

فَفینَا الإنفِعالُ لخِروجِنا به مِنَ النَقصِ إلَی الکَمالِ وَ مِنَ الْقُوَّةِ إلَی الفِعلِ مِن مَرسومٍ أی المَعلومِ بِالذّاتِ الذی وجودُه فی نَفسِه هوَ وجودُه لِلمُدرِک.

لَه أی لِلمَرسومِ إضافَةٌ إلَی المَعلومِ بِالعَرض.²

«در ما انفعال است، بالأخره ما از نقص به کمال و [از قوه به فعل] می‌رویم» و این علوم باعث کمال ما می‌شود پس ما منفعل می‌شویم. «از معلوم بالذاتی که آن وجودش فی‌نفسه در ذات خودش همان وجودش برای مدرک است» فرقی نمی‌کند، دو وجود در اینجا نداریم. این‌طور نیست که در عکاسی یک فیلم کنار باشد یک عکس هم کنار باشد، نه‌خیر، بلکه وجود آن علم عبارت از همان مدرک است و فرقی دراین‌صورت نمی‌کند. «برای این مرسوم که معلوم بالذات باشد این معلوم بالذات ما یک اضافه‌ای به معلوم بالعرض دارد» که در خارج هست. اگر اضافه نبود نمی‌توانست به وزانش خلق کند.

فَتَخرُجُ أی إذا عَلِمتَ ذَلِک فَتَعلَم أنَّهُ تَخرُجُ النِسبَة و انفِعال عَمّا أی عَنِ المَرسومِ الذی لَه عِلماً و کَیفاً قالوا أی عَمّا قالوا أنَّه کَیفٌ بِالذّات. فَالقولُ بأنَّهُ إضافَةٌ أو إنفِعالٌ مُغالِطةٌ مِن بابِ اشتباه ما بالعَرَضِ بِما بِالذّاتِ.³