جلسه ۱۴۷

وقتی که مطلب را دانستی ـ آن را علم می‌گویند ـ پس بدان که نسبت‌ و انفعال از تحت این خارج می‌شوند [یعنی از مرسومی که دارای علم و کیف است] به‌خاطر اینکه گفته‌اند: این علم کیف بالذات است. اینکه بعضی‌ها فرموده‌اند که اضافه‌ یا انفعال است این مغالطه‌ از باب اشتباه ما بالعرض به ما بالذات است.

اینکه گفته‌اند: اضافه است، ما بالعرض را با ما بالذات اشتباه کرده‌اند. بله، وقتی‌ که علم در ذهن پیدا شد بالعرض یک انتسابی هم با معلوم خارج دارد. اما نه‌اینکه ذاتاً هیچ چیزی وجود ندارد و فقط اضافه هست، بالأخره ما یک مضاف می‌خواهیم، یک مضافٌ‌الیه می‌خواهیم. اینکه علم صرفاً اضافه باشد یک امر بیخود است. بله، وقتی‌ که ذهن آمد این را خلق کرد بدون ارتباط با خارج نمی‌توانست خلق کند، یک ارتباطی دارد. یعنی اضافه عارض بر این علم ما شده است؛ ذهن به‌واسطۀ ارتباط با خارج خلق کرده است و این ارتباط باعث شده که این خلق شود. پس اضافه عارض بر این است و بالعرض عارض بر این شده است نه‌اینکه ذاتاً خود این علم از مقولۀ اضافه باشد و همین‌طور از مقولۀ انفعال باشد؛ مقولۀ انفعال یعنی شیئی بیاید در شیء دیگر ـ در نفس ـ باعث انفعالش شود، آیا خود علم انفعال است؟! خود علم که انفعال نیست بلکه یک چیزی است، این علم باعث انفعال نفس می‌شود و نفس را از قوه به فعلیت می‌رساند و از نقص به کمال می‌رساند پس این علم بالعرض از مقولۀ انفعال می‌شود نه ذاتاً چون ذاتاً از مقولۀ وجودِ جوهری خود نفس است.

أللهم صل علی محمد و آل محمد