جلسه ۱۵۳

تلمیذ: پس شما هم ما را به آنجا برسانید.

استاد: بنده آقا؟! خدا خیرتان دهد! این هندوانه‌ها زیر بغل ما نمی‌رود بیخود هم به خودتان زحمت ندهید!

تلمیذ: ما دستتان را می‌گیریم، بالا ببرید!

استاد: دست ما را؟! عیب ندارد باشد!

این هم یک مطلب بود. بعد ایشان می‌فرمایند که ـ مطلب دیگر این است که ـ ما این مطالبی که برای اثبات واجب‌الوجود بیان کردیم از خود وجود جلو آمدیم ولکن حکمای طبیعی مسالکی غیر از وجود پیمودند؛ یکی از آن مسالک برای اثبات واجب، اثبات حرکت است. می‌دانید که حرکت عبارت از تحرک یک شیء است از یک جا به‌جای دیگر؛ یک شیء فی‌حدّ‌نفسه نمی‌تواند هم محرِّک باشد و هم متحرک باشد یعنی اگر متحرکیت لازمۀ جسم است بِما هُو جسم بنابراین تمام اشیاء باید همه متحرک باشند و اصلاً سکونی نباید بر آنها تصور شود درحالی‌که ما می‌بینیم این الآن در اینجا ساکن است، ما به حرکت جوهریه کاری نداریم به همین حرکت در أین کار داریم که همه ساکن است، این که الآن ساکن است بعد حرکت پیدا می‌کند یک محرِّک می‌خواهد. محرِّک چیست؟ دست من است که به‌واسطۀ وضع این را حرکت می‌دهد.

ادّلۀ دیگری هم ذکر کرده‌اند که خیلی زیاد است مثلاً حرکت از باب قوه به فعل است و نمی‌شود که یک شیء از حیثیت واحد داخل در تحت دو مقوله باشد؛ مقولۀ قوه باشد مقولۀ فعل باشد، مقولۀ فعل باشد مقولۀ انفعال باشد، همۀ اینها را فرمودند که نیاز هم به ذکر نیست. بنابراین محرِّکی باید باشد که آن محرِّک جسم نباشد بلکه محرِّک مجرد باشد و آن‌هم به‌خاطر دفعاً للدُّور و التسلسل باید به‌جایی برسد که آن محرِّک غیر از متحرک باشد چون یا دور پیش می‌آید یا تسلسل، این‌هم یک راه که اینها رفته‌اند.

یکی از راه‌هایی که رفته‌اند این است که گفته‌اند: این نفوس فلکیه که اینها حرکت دارند این حرکتشان حرکت طبیعیه نیست چون اینها حرکتشان حرکت وضعیه است گرچه الآن خلاف این ثابت شده است و برای افلاک و اینها حرکات طبیعیه هم قائل می‌شوند. در حرکت طبیعی از یک چیزی، به‌سمتی حرکت می‌شود یعنی یک جهت حَربی در کار است مثلاً وقتی که یک سنگ از بالا به پایین بیفتد یا از پایین به بالا، این بالا را رها می‌کند و به سمت پایین توجه می‌کند یااینکه فرض کنید اگر شما یک سنگ را به آن‌طرف بیندازید از پشت سر فرار می‌کند و به‌سمت جلو توجه پیدا می‌کند این حرکت طبیعیه می‌شود ولی در حرکت وضعی چون [حرکت] به دور خودش هست از همان چیزی که فرار می‌کند به همان چیز توجه پیدا می‌کند یعنی وقتی که این به دور آن می‌چرخد وقتی که از این فرار می‌کند دوباره به‌سمت آن دارد برمی‌گردد، دوباره این را رد می‌کند دوباره جلو می‌آید و به آن می‌رسد، دوباره رد می‌کند دوباره به او می‌رسد این حرکت، حرکت وضعی است.