جلسه ۱۵۵

استاد: ببینید شما می‌فرمایید: «چیزی که دارای این خصوصیت است» ما به وجود «چیز» نمی‌گوییم، ما به اشیاء خارجی اطلاق شیء می‌کنیم و این‌هم که راجع به خدای متعال داریم: «شیءٌ لا کَالأشیاء»¹ درصورتی‌ این مطلب شما صحیح و متین است که شیء به معنای از «الَمَشیءُ وجودُه»؛ چیزی که مورد خواست انسان است و آنچه که مورد خواست انسان است عمومیت دارد. «شَیءٌ» از این باب است که ما به‌خاطر نقص فکری و جهل خودمان من‌باب‌مثال خداوند را یک موجودی می‌دانیم که آن موجود قابل اشارۀ حسی است و قابل تصور است و قابل درخواست و تقاضا است و قابل طلب و عرض حاجات است لذا به او اطلاق شیء می‌کنیم ولی اصلاً اطلاق شیء به خداوند متعال محال است به‌جهت اینکه آن شیء را که ما داریم می‌گوییم، خود ما هم جزء همین شیء هستیم و این یک اطلاق اضافی است مثل اینکه می‌گویند: اطلاق یزدان صحیح نیست به‌خاطر اینکه ما در اسلام دو خدای قدیم نداریم؛ یک خدای بدی‌ها و یک خدای خوبی‌ها و زیبایی‌ها که اسم خدای بدی‌ها را اهریمن می‌گذاریم و اسم خدای خوبی‌ها را یزدان می‌گذاریم.

حرمت و بطلان اطلاق یزدان بر خداوند

حالا این یزدان اسم است برای خدای خوبی، نه خدای خوبی مطلق بلکه خدای خوبی درقبال خدای بدی، بنابراین آیا می‌توانیم به خداوند متعال یزدان بگوییم؟! این دیگر در اینجا صحیح نیست؛ گرچه خداوند خوب است و از بدی مبرّاء است ولی اطلاق یزدان بر خداوند یک اطلاق اضافی است یعنی بالنسبه و به اضافۀ خدای بدی‌ها ما یک خدایی تصور کردیم و اسم او را یزدان گذاشتیم اما اگر از اوّل یک خدا بود به این خدا یزدان نمی‌گفتند بلکه ایزد می‌گفتند. لذا اطلاق یزدان، یزدان پاک و یزدانِ فلان بر خداوند غلط و باطل است و شرعاً هم اشکال دارد. اینکه می‌بینیم در اشعار یزدان آوردند ناشی از غفلت است. یزدان خدای خوبی درقبال بدی است نه خدای خوبی مطلق، خدا که بد نمی‌شود خدا همیشه خوب است خداوند که هیچ‌وقت زشت نمی‌شود خدا همیشه پاک است. از این جهت است که ما نمی‌توانیم اطلاق یزدان کنیم و این اطلاق به‌خاطر ثنویت است.