جلسه ۱۵۸

استاد: همان‌که دستش را دراز می‌کند مکان درست می‌کند، اگر دستش را دراز نکند مکان نیست. هیچ چیز نیست.

تلمیذ: می‌خواهم بگویم من که آن بالا رفتم و دستم را دراز می‌کردم، چیزی هست که از من انتزاع شود؟

استاد: آن عدم است و دیگر چیزی در آنجا نیست.

تلمیذ: آنها هم سر همین بحث دارند!

استاد: ما هم سر همین بحث داریم!

تلمیذ: دعوا سر همین است، خلاصه این اصطلاح است ما این اصطلاح را کنار می‌گذاریم.

استاد: نه، آنها می‌گویند که یک امر وجودی غیر از مظروف وجود دارد که به آن ظرف می‌گویی؛ یک ظرفی داریم [به نام] وجود خارج ... مثل اینکه یک امر وجودی به نام کیف داریم که شما می‌بینید، یک امر وجودی به نام کمّ وجود دارد که اینها در خارج وجود دارند و بر موضوع عرض می‌شوند، همان‌طور که ما دو امر وجودی جداگانه مثل زید و عمرو در خارج می‌بینیم؛ این زید است و این‌هم عمرو است که اینها باهم ارتباطی ندارند، همین‌طور اینها می‌گویند که ما دو امر وجودی داریم که جدای از همدیگر هستند اما با همدیگر ارتباط دارند: اسم یکی از آنها مکان است یعنی خدا در این عالم خدا موجودی را خلق می‌کرد یا خلق نمی‌کرد، می‌توانست مکان را خلق کند و فعلاً آن را نگه دارد بعد آدم ابوالبشر را در آن بیندازد بعد یک کرۀ خاکی [در این] بیندازد، پس می‌تواند این را همین‌طوری نگه دارد و بعد مظروف را در این قرار دهد ولی عکس آن [صحیح نیست] که مظروف را درست کند ولی مکان را هنوز درست نکرده باشد، این قول اینها است.

عرض و بیان ما این است که آیا امکان وجود ظرف بدون مظروف هست یا نه؟! من‌باب‌مثال شما مکانی را درست کنید اما مظروف داخلش نگذارید این چطور تصور می‌شود؟! تصور نمی‌شود.

تلمیذ: همین ‌جای خالی و همین‌جای خلأ که الآن آقایان (می‌گویند) ...

ردّ نظریۀ قائلین به بطلان خلأ