جلسه ۱۵۸

تلمیذ: اینکه فرمودید فضا را اشغال می‌کند، اطلاق فضا را بر چه فرموده‌اید؟

استاد: این‌هم از باب تسامح است یعنی چون این ارتباطی با خارج دارد لذا برای خودش مکان درست می‌کند، ارتباط با خارج برای خودش مکان درست می‌کند.

تلمیذ: این استبعاد نیست بر اینکه بی‌نهایت کره خلق می‌کند؟!

استاد: خلق کند، صد برابر این را هم خلق کند، یک میلیارد را هم خلق کند، هر کره‌ای که درست کرد مکان هم با آن درست شده است، اگر [مشیت] خدا تعلّق بگیرد بر اینکه یک کره در این عالم باقی نگذارد طبعاً دیگر مکانی نیست بلکه هیچ و عدم مطلق است و دیگر هیچ چیز وجود ندارد، این‌طور نیست که کرات رفتند و عالم هنوز هست. قدما این را می‌گفتند؛ همان‌طوری‌که برای خود این اجرام جسم قائل بودند برای فلک هم جرم قائل بودند یعنی می‌گفتند: این کره در آن جرم حرکت می‌کند ولی امروز این‌طور نمی‌گویند. اگر آن موقع هم یک آدم عاقل بود می‌گفت که همۀ اینها باهم تفاوت دارند ولی دیگر اینها چیزهایی است که قبول شد. این مربوط به بحثی بود که از راه بطلان خلأ آمدند که در آن‌هم اشکال است.

حالا این یک برهانی است که به هردوی اینها مربوط می‌شود البته همین مطلب را می‌خوانیم، دیگر مرحوم حاجی بقیه‌اش را به روضه رفته است! مطالبی فرموده است؛ همان‌طوری‌که ما دارای اجزاء هستیم مثلاً کبد داریم، فلان داریم، این عالم هم اجزاء دارد، اجزاء رئیسه دارد، خورشید در حکم قلب این عالم است، نه‌خیر! چه کسی گفته است که خورشید حکم قلب این عالم را دارد؟! فرض کنید قلب این عالم ستارۀ زحل است اینها چه حرفی است که خورشید قلب عالم است، عطارد جگر عالم است، نپتون رودۀ عالم است، پلوتون بواسیر عالم است! دیگر اینها چیزهایی است که گفته‌اند. حالا خدا ایشان را رحمت کند ـ حالا شاید ما نمی‌دانیم تا بخواهیم اینها را رد کنیم ـ شاید ایشان از باطن اینها چیزهایی فهمیده است که عقل ما آن چیزها را نمی‌کشد.