جلسه ۱۶۲

محرومیت از بعضی جهات و مسائل موجب خیرات و برکات

دارد وارد این می‌شود که چطور محرومیت از بعضی جهات و مسائل موجب خیرات و برکاتی برای انسان است. آن قضیۀ خضر و کشتی و اینها را پیش می‌کشد که کشتن آن بچه چه خیری برای پدر و مادر داشت و شکستن آن کشتی چه برکاتی برای صاحب این کشتی داشت.¹ ایشان در اینجا مسئله را نه از باب واقعیت بلکه از باب برهان فلسفی [بیان می‌کند]

وجود براهین فلسفی در اشعار مولانا

مثنوی کتابی جامع از نقطه‌نظر ظاهر و باطن

چون اشعار مولانا صرف‌نظر از اشعار حافظ جنبۀ فلسفی هم دارد و فقط مسئلۀ عرفانی قضیه نیست خلاصه مثنوی کتابی جامع از نقطه‌نظر ظاهر و باطن است. از این نظر واقعاً کتاب بی‌نظیر و بی‌بدیلی است و واقعاً در این مطلب حرف ندارد و هرچه انسان بخواند می‌بیند که این مولانا اصلاً یک دریایی بود که تمامی نداشته است و مدام [مطالب] می‌آمده و همین‌طور تمامی نداشته تا وقتی خسته می‌شد و می‌گفت: رهایش کنیم و سراغ قضیۀ دیگر برویم. این کتاب به این بزرگی هیچ حرف تکراری هم ندارد واقعاً کتاب عجیبی است و شیخ بهایی بیخود نمی‌گوید:

شیخ بهایی این حرف را می‌زند من که نمی‌گویم! او مردی کار کرده و اهل فن است، نمی‌خواهد که حرف لغو بزند.

به‌هرجهت وقتی که من‌حیث‌المجموع نگاه به نظام اتمّ و احسن می‌کنیم می‌بینیم که «جهان چون چشم و خط و خال و ابروست که هر چیزی به‌جای خویش دقیقاً و دقیقاً و دقیقاً نیکوست»³ و باید به همین کیفیت باشد.

این مسئله مربوط به قضیۀ خیر و شر است که از جنبۀ عدمی اصلاً فاعل ندارد ولکن در اینجا آیات و روایاتی داریم که اینها شر گفته‌اند و همین افراد اهل ظاهر که بر حکما و فلاسفه اعتراض دارند و این مشرب را به خلاف مشرب شرع می‌دانند به همین مسائل تمسک می‌کنند. آیه‌ای در اینجا هست که می‌گوید: