جلسه ۱۶۶

بنابراین تمام اشیاء در حضور پروردگار «بوجوده الحقیقی» حاضر هستند یعنی حد دیگر در آنجا نیست؛ «حد نیست» نه به این معنا که ما حد داریم پس جدای از ذات هستیم بلکه یک رتبۀ سرّ و مخفی در اینجا هست و رتبۀ لطیف‌تری در اینجا هست که آن رتبۀ لطیف‌تر باعث این حدود شده است نه‌اینکه آن حدود از آن رتبه جدا افتاده‌اند والاّ باز تعدد آلهه می‌شود. در عین اینکه اینها این حد را دارند یک رتبه‌ای داخل و درونشان هست که این بروز و ظهورات این داخل است، همان‌طور که این غضب و حالات خصوص من یک رتبۀ داخلی دارد که [علم به] آن رتبۀ داخلی اشیاء، علم حضوری است. درست شد؟! این به این کیفیت است یعنی حضور اشیاء چون عین ذات پروردگار است لذا علم پروردگار عین خود ذات است لذا قدرت پروردگار عین خود ذات است لذا مشیّت پروردگار عین خود ذات است و جدا نیست.

اما اگر ما علم را به‌صورت دیگری که آقایان معنا می‌کنند، معنا کردیم یعنی یک علم تفصیلی نسبت به اشیاء دانستیم که آن علم در مرحلۀ بروزات و ظهورات است، آن علم در مرحلۀ حدود است. یعنی جنبۀ افاضه‌ای را کنار گذاشتیم، جنبۀ اضافۀ اشراقی را کنار گذاشتیم، اگر این‌طور شد بنابراین علم را مادون ذات قرار دادیم، قدرت را مادون ذات قرار دادیم، رزق را مادون ذات قرار دادیم، اینها در مقام بروز و ظهور است. اگر این‌طور باشد باید بگویید: بین این علم و این قدرت با ذات اختلاف است. آن مرحلۀ تنازل است همان‌طور که در ما هم همین‌طور است؛ بین غضب، قدرت، شهوت و عقل با ذات من اختلاف است؛ ذات من بسیط و بدون ظهور است ولی اینها تمام ظهورات هستند.

تلمیذ: در واقع تمام این دعواهایی که در بحث عینیت صفات با ذات یا زائد بودن آنها هست، برگشت اینها به تفسیری است که نسبت به علم می‌شود؟