جلسه ۱۷۱

اثبات اتحاد عاقل و معقول از باب تضایف توسط ملاّصدرا و اشکال مرحوم حاجی بر ایشان

اما اگر در اینجا از باب تضایف بیاییم مرحوم صدرالمتألّهین در اینجا این مسئله را مطرح فرموده است که جنبۀ معقولیت و عاقلیت متضایفین هستند. آیا می‌شود معقولی داشته باشیم و عاقلی نداشته باشیم؟! نه، عاقلی داشته باشیم و معقولی نداشته باشیم؟! نه، آیا می‌شود ابوّتی باشد و بنوّتی در کار نباشد؟! نمی‌شود، برادری باشد درحالی‌که مقابل او نباشد؟! نمی‌شود، هرجا که اَحَدالمتضایفین وجود دارند خود نفس تصور آنها اقتضای وجود مقابل را می‌کند حتی در ضدّین همین‌طور؛ در متقابلان بااینکه نهایت اختلاف را باهم دارند ولی همان حضور مفهومی آنها در متضایفین لازم است.

روی این حساب در هرجا معقولیتی هست باید در آنجا عاقلیتی باشد. صدرالمتألّهین هم در همین‌جا استدلال می‌کند بر اتحاد عاقل و حتی معقولیت غیر یعنی اگر عاقلی بیاید غیر را معقول کند در اینجا باید بین عاقل و معقول اتحاد باشد¹ چون عاقل در اینجا آن‌ صورت را در ذهن خودش خلق می‌کند پس با آن معقول یکی می‌شود و نمی‌شود آن معقول باشد بدون عاقل و نمی‌شود عاقلی بدون معقول باشد پس اینها مصداقاً واحد می‌شوند. اگر مصداقاً واحد نشوند پس بین اینها بینونیت و دوئیت است و دوئیت اقتضای افتراق می‌کند درحالی‌که بین عاقل و معقول افتراقی وجود ندارد.

حالا ما از همین‌جا بیاییم اتحاد ذات با علم به ذات را اثبات کنیم که ذات در مقام ذات خودش و در آن مرتبه وقتی که معقولیت خود را محقق می‌کند بنابراین آن ذات با معقولیت خودش واحد است؛ از همین باب تضایف. مرحوم حاجی می‌فرماید که دلیل تضایف کافی نیست، چرا؟! چون می‌گویند: در وجود ـ در تضایف ـ باید بین متضایفین اقتران باشد نه تقدّم و نه تأخّر؛ تقدّم و تأخّر معنا ندارد یعنی اگر ابوّتی هست در همان موقع که ابوّت هست باید بنوّتی هم باشد اما اگر پدری ازدواج کرده ولی هنوز بچه ندارد دیگر نمی‌شود به او «أب» گفت. در هرجا متضایفین هستند باید بین اینها مقارنه باشد اما این‌طور نیست که باید از جمیع حیثیّات مقارنه باشد بلکه ممکن است پدری باشد ولی هنوز بچه‌دار نشده باشد. پس صرف تضایف اقتضاء می‌کند مقارنۀ دو شیء را در همان وقتی که مورد اضافه است نه در سایر جهات. بنابراین ممکن است از حیثیت وجود رتبۀ پدر بر رتبۀ فرزند مقدّم باشد درحالی‌که هنوز فرزندی در کار نیست. بله، از نقطه‌نظر اتّصاف به ابوّت باید بین اینها مقارنه باشد؛ نمی‌شود پدر متّصف به ابوّت باشد درحالی‌که هنوز فرزندی نداشته باشد. امکانش نیست.