جلسه ۱۷۵

تلمیذ: اینها در عرض هم هستند یا امکان ندارد در عرض هم باشند؟

استاد: نه‌خیر، چون رتبۀ ذات مافوق است و بر رتبۀ سببیت ذات، مقدّم است ـ حالا چه سببیت تامّه و چه سببیت ناقصه ـ و چون از نظر رتبه مقدّم است لذا این اختلاف رتبه اقتضاء می‌کند که ذات از نقطه‌نظر تصور و مفهومی هم یک مفهوم مقدّمی بر رتبۀ سببیت خودش داشته باشد. نه‌خیر در عَرْض هم نیستند، آن بر این اولویت دارد. شما وقتی که یک کلید را حرکت می‌دهید علت برای حرکت کلید دست شما و حرکت دست شما است یعنی حرکت دست شما اوّلاً و بالذّات به دست تعلق گرفته است و ثانیاً به آن مفتاح تعلق گرفته است گرچه آن حرکت، حرکت واحده است و تعدّد ندارد. این‌طور نیست که شما اوّل دست‌تان را حرکت بدهید و بعد از یک ثانیه مفتاح حرکت کند. نه‌خیر، بلکه اینها از نقطه‌نظر زمانی عینیت دارند؛ حرکت یَد عین حرکت مفتاح است ولی از نقطه‌نظر رتبی چطور؟! از نقطه‌نظر رتبی وقتی که شما حرکت ید را درنظر می‌گیرید آن حرکت ید را علت برای حرکت مفتاح به‌حساب می‌آورید. چرا؟! چون تقدّم رتبی دارد، اگر حرکت ید نبود، [حرکت] مفتاح نبود. دست در اینجا هست ولی مفتاح حرکت نمی‌کند این از جهت رتبی. ولی این مسئله اصلاً از نقطه‌نظر زمانی مطرح نیست چون ممکن است که ذات در مرحلۀ سببیت با آن مرتبۀ ذات خودش قرین باشد یعنی ذات با سببیت هردو به یک تقارن وجود داشته باشند و در مرتبۀ خلأ زمانی هیچ خلائی بین ذات و سببیت ذات وجود نداشته باشد. ولی از نقطه‌نظر رتبی، ذات رتبتاً بر معلول خود مقدّم است و لولا ذات، معلولی هم نیست، پس این رتبه اقتضاء می‌کند که ادراک ذات غیر از ادراک معالیل باشد.

در مورد خداوند متعال صحبت در این است که این علم خداوند متعال به اشیاءِ غیر از چه بابی است؟! آیا این از باب حصول است؟! یعنی خداوند متعال از باب حصول صور مرتسمه بر آن اشیاء خارجی اطلاع دارد، [همان‌طور که] بعضی‌ها می‌گویند و ـ حالا بعداً در بحث بعد إن‌شاءالله می‌گوییم ـ قائل شده‌اند؟! صحبت در آنجایی می‌رود که این صور مرتسمه مثلاً به چه نحوی در وعاء ربوبی تصور می‌شوند، آنها چه قسم هستند؟! آیا خود خداوند متعال آن صور را خلق کرده است؟! اگر این‌گونه است باید قبل از حصول این صور، آن صور وجود داشته باشند به‌خاطر اینکه وقتی یک مصوِّری یک صورتی را خلق می‌کند قبلاً آن صورت در وعاء ذهن او حاصل شده است. دیگر معنا ندارد بعد از حصول صورت، یک تصور حصولی برای او پیدا شود. مثلاً وقتی که این باغ را در ذهن خودم تصور کردم و من‌باب‌مثال در روی این کاغذ یک عکس باغ می‌کشم قبلاً این صورت در ذهن من پیدا شده است حالا وقتی که من این عکس را کشیده‌ام آیا دوباره این صورت برای ذهن من پیدا می‌شود؟! این دوباره نیست بلکه دائماً در حال شکل‌گیری است، ولی اینکه شما بگویید: این صورت قبلاً معدوم بوده است، غلط است به‌خاطر اینکه قبلاً این صورت باید مرتسم شده باشد.