جلسه ۱۷۶

و مُرادُ القائلِ أنَّه لا یَعلَمُها فِی الجملةِ أیْ فِی الأزَلِ إذْ لَیسَتْ مُوجودةً فِی الأزلِ و هُو باطلٌ إذْ العِلمُ بِالعلَّةِ فِی الأزلِ یَستَلزِمُ العِلمَ بِالمَعلولِ فِی الأزلِ و إنْ لَم یَکُن المعلولُ فِی الأزلِ.¹

«فی‌الجمله نمی‌داند چون اینها که در ازل نبودند»، در ازل فقط خودش بود و خودش، پایش را روی آن پایش انداخته و خلاصه چه، نمی‌دانیم چه‌کار می‌کرده است! این‌هم باطل است. «علم به علت در ازل [مستلزم علم به معلول در ازل است] چون علم به علت اقتضای علم به معلول را می‌کند گرچه معلول وجود ندارد» ولی علتش که بوده است. علم به علت هم اقتضای علم به معلول می‌کند.

و مُثبِتٌ لِعلمِهِ تَعالیٰ بِما جَعَل أیْ بِمَجعُولاتِه مِن عِلمِهِ بِذاتِهِ إمَّا یَقولُ إنَّه أیْ عِلمَه تَعالیٰ عَنهُ تَعالیٰ انفَصَلَ أو یَقولُ إنَّه لَیسَ مَفصولاً عَن ذاتِهِ تعالیٰ.²

«بعضی‌ها اثبات علم کردند و گفتند که از علم به ذات، علم به مجعولات و معلولاتش دارد.» حالا که علم دارد اینها چند گروه هستند؛ «یااینکه می‌گویند: این علم منفصل از خداوند متعال است» و از ذات بینونیت ذاتی دارد و از ذات جدا است «یااینکه بعضی‌ها می‌گویند که این علم جدای از ذات نیست بلکه با ذات وحدت دارد».

فَأمّا المُبتدأ و هُو أنْ یَکونَ مُنفصلاً عَن ذاتِهِ فَلا یَخلو إمَّا هُو أیْ عِلمُه المعدوم ثَابتاً بَدا أیْ ذو شیئیةٍ ثُبوتٍ و تَقررٍ فإمَّا عیناً لَه الثبوت مُنفکَّاً عَن کَافةِ الوجودات فَهذا مَذهبُ المُعتزلةِ. فَجَعلوا عِلمَه تَعالیٰ الماهیاتِ الثّابِتةَ فِی الأزلِ.³

[پس دسته اوّل يعنى آنان كه عملش را از ذات جدا مى‌كنند خالى از اين‌

نيستند] كه يا علمش را معدوم ثابت مى‌دانند و [مقصود از «معدوم ثابت» امرى است‌ كه صاحب شيئيّت ثبوت و تقرّر باشد.]

پس يا علم منفصلش عينى است كه داراى ثبوت بوده و از كافّه وجودات‌ منفك مى‌باشد و اين رأى معتزله است چه آنكه ايشان علم حق تعالى را ماهيّات ثابته در ازل دانسته‌اند.