جلسه ۱۷۷

استاد: ایشان فقط جمع بین اقوال کردند اما آن بحث علم حصولی یا حضوری و اینها را خودشان جدا بحث کرده‌اند و دیگر نیاز ندارد که اینجا بیان کنند. ایشان فقط در اینجا بحثی کردند «غررٌ فی ذکرِ الأقوالِ فی العلمِ و...» و بعد هم راجع به اینکه کدام‌یک از اینها صحیح‌تر است در این بحث «غررٌ في أنَّ عِلمَه تَعالىٰ بِالأشياء بِالعَقلِ البَسيطِ و الإضافة الإشراقية»¹ صحبت می‌کنند؛ تقریباً می‌شود گفت که در آنجا بحث مفصلی راجع به این قضیه هست ولی فعلاً جمع بین اقوال کرده‌اند و در بعضی جاها متعرض صحت و سقم اینها هم شده‌اند.

خیلی هم مجمل گذشتند البته در هرکدام از اینها جا دارد که صحبت و بحث بیشتری بشود ولی به‌نظر می‌رسد در جاهایی که مختص به خودش هست مطرح می‌شوند.

اصلاً مسائل خیلی مهمی در اینجا مطرح هستند و باید چند قضیه را در اینجا درنظر گرفت:

ـ یکی جنبۀ علّیت و معلولیت است که اصلاً نحوۀ صدور این عالم اعیان از مبدأ ازلی به ‌چه کیفیت بوده است؟ جنبۀ علّیت چیست؟ مسئلۀ علّیت باید خودش کاملاً روشن شود.

ـ مسئلۀ دیگری که در اینجا هست ربط حادث به قدیم است که مسئلۀ بسیار مهمی است و باید در اینجا روشن بشود تا این روشن نشد جنبۀ ربوبی به اعیان خارجی روشن نمی‌شود. اصلاً در اینجا کسانی که آمدند راجع به این قضیه [بحث کردند] اصلاً این بحث را مطرح نکرده‌اند، اصلاً بوعلی در ربط حادث به قدیم بحث نکرده است. بله ملاّصدرا و اینها بحث کرده‌اند و این مطلب دیگر است.

ـ مسئلۀ دیگر مسئلۀ «بسیط ‌الحقیقة کُلّ‌ الأشیاء»² است که مسئلۀ خیلی مهم است. این‌هم باید در اینجا درنظر گرفته شود.

ـ مسئلۀ دیگر جنبۀ طواری اعراض بر وجود منبسط است که به چه کیفیت است. این‌هم یکی از مسائل دیگر است.

ـ مسئلۀ دیگر جنبۀ فاعلیت پروردگار است که آیا فاعل بالعنایه است یا فعل بالرضا است که این هم در اینجا دخالت دارد.