جلسه ۱۸۱

اما در مورد پروردگار متعال چون غیر از ذات هیچ حقیقت دیگری وجود ندارد و تمام صفات همه منبعث از ذات هستند نه‌اینکه عارض بر ذات بشوند و زائد بر ذات بشوند و حمل بر ذات بشوند، بنابراین از نقطه‌نظر تقدّم علّی و تأخّر معلولی ذات مقدّم بر صفات است و ما می‌توانیم صفات را از ذات نفی کنیم نه به حقیقت خارجی بلکه به‌عنوان عَرضیت و زیاده، صفات را حمل کنیم.

ایشان کلام امیرالمؤمنین علیه‌السّلام را این‌طور معنا می‌کنند: «کَمال الإخلاص نَفی الصفاتِ عنه»¹ یعنی صفاتی که به‌عنوان مقولیت اخذ شده یعنی فرض کنید که جنبۀ خالقیّت، جنبۀ رازقیت و امثال‌ذلک که دو جهت را می‌طلبند؛ جهت قابل و فاعل را می‌طلبند، جهت مُنشئ و منشأ را می‌طلبند، جهت مُرید و مراد را می‌طلبند، دو جهت مقابل را می‌طلبند؛ رازق، مرزوقی می‌خواهد، قابل، مقبولی می‌خواهد، مُقبِل، مُقبَلی را می‌خواهد، خالق مخلوقی را می‌خواهد و هَلُمَّ جَرَّا.

«کَمال الإخلاص نَفی الصفاتِ عنه» این‌طوری ‌که ایشان می‌فرمایند منظور مولا این است که غیر از ذات چیزی وجود ندارد تااینکه شما این صفات را بر او حمل کنید و بگویید: «إنَّ الله رازقٌ؛ خدا به خلایق رزق می‌دهد» خب خلقی غیر از خدا نیست پس خدا به چه کسی می‌خواهد رزق بدهد؟! «إنَّ الله خالقٌ؛ خدا افراد را خلق می‌کند» خب فردی غیر از خدا نیست. «إنَّ الله رحیمٌ؛ خدا رحمتش شامل مخلوقات است» خب شخصی غیر از ذات او وجود ندارد. صفات مقولیه‌ای که دو طرف می‌طلبد این صفات مقولیه طبعاً به‌حسب واقع ـ نه به‌حسب ظاهر و اوهام و امثال‌ذلک ـ در آن ذات منفی است بلکه هرچه هست همه از ذات است و صفتی زائد بر ذات نیست. این مطلبی است که ایشان می‌فرمایند.

اما آنچه که به‌نظر می‌رسد این است که آیا کلام مولا امیرالمؤمنین علیه‌السّلام نظر به جنبۀ بدوی دارد یا مسئله نسبت به جنبۀ حقیقی همۀ صفات همین‌طور است؟! یعنی اینکه ایشان می‌فرمایند: «کَمال الإخلاص نَفی الصفاتِ عنه» آیا منظور این صفاتی که عقول و اوهام ابتدایی اینها را زائد بر ذات می‌دانند می‌باشد یااینکه ـ در واقع ـ واقعاً ما در هر مرحله‌ای برویم همین «کَمال الإخلاص» هست؟! یعنی آیا خطاب امیرالمؤمنین با عقول ناقصه است یا با عقول تامّه است؟! کدام‌یک از اینها است؟! ما می‌بینیم خود خدا این صفات را به‌ خودش نسبت داده است، خدا که با عقول ناقصه نمی‌گوید: «إنَّ الله خالقٌ» یا رازقٌ یا فلانٌ پس قضیه چیست؟! ما می‌بینیم خدا واقعاً و حقیقتاً خالق است آیا می‌توانیم خالق را از خدا نفی کنیم و بگوییم که خدا خالق نیست؟! چطور می‌توانیم؟! بله، شما می‌توانید این مطلب را بفرمایید که آن خلقی که در ذهن عوام است ـ آن خلق ـ را خدا خالق نیست. این را قبول داریم ولی اصل خلق را که نمی‌توانیم از ذات خدا نفی کنیم.