جلسه ۱۸۴

وَ قَد يُرادُ بِهِ مَبدأُ ما هُوَ نازلُ مَنزِلَةِ الوِعاء لِلسِلسِلةِ الطوليةِ النُزولية كَما يُرادُ بِالأبَد المُنتهى في السِلسِلَةِ الطُوليةِ العُروجية.¹

حالا آمدیم ازل را عوامانه کنیم؛ عوام چه می‌گویند؟! «گاهی اراده می‌شود از آن، مبدئی که نازل منزلۀ وعاء برای سلسلۀ طولیۀ نزولیه است» یعنی وقتی نگاه کنید سلسلۀ طولیۀ نزولیه یک مبدئی دارد که اسم مبدأ را ازل می‌گذاریم. تابه‌حال می‌گفتیم که ازل یک روحی است که در همۀ عوالم ساری و جاری است یعنی از همان اوّل گرفته تا این آخر که أظلم‌ العَوالم است همه را می‌گیرد یعنی هم ما در ازل هستیم، بالاتر از ما که مثال است هم در ازل هست، همۀ ما در ازل داخل هستیم، حالا می‌گوییم که اسم آن اوّلین مرتبه‌ای که از آن مرتبه، سلسلۀ نزولیۀ طولیه پیدا شد را ازل می‌گذاریم همان‌طورکه اراده می‌شود از کلمۀ «ابد» آن منتهی و آخر سلسلۀ طولیۀ معراجیه ـ نه نزولیه ـ و اسم آخرش را هم اَبَد می‌گذاریم این‌طور می‌گوییم یعنی خلاصه عوامانه می‌گوییم.

اِعلَم أنَّ هاهُنا مَقامَين مَقامُ الكَثرَةِ في الوَحدةِ يَعني أنَّ المَرتَبَةَ الأعلىٰ مِنَ الوُجودِ بِوَحدَتِها وَ بِساطَتِها جامِعَةٌ لِكُلِّ الوُجودات.²

بدان در اینجا دو مقام هست؛ یکی مقام کثرت در وحدت است (یعنی در حفظ وحدت تمام کثرت هم در شکمش خوابیده است) یعنی مرتبۀ أعلیٰ از وجود (که گفتیم علم خداوند متعال است) در عین اینکه آن مرتبۀ أعلیٰ واحد و بسیط است همۀ وجودات را دارد.

از اینجا دیگر در بحث عرفان رفتیم سؤال از مرحوم حاجی این است: شما که می‌گویید: «جامِعَةٌ لِكُلِّ الوُجودات» آیا همه تغیّرات را هم دارد یا ندارد؟ آیا آن اشکالی که به‌واسطۀ این تقیّد در او پیدا می‌شود را هم دارد یا ندارد؟ اگر دارد پس چیزی درست نشده است پس همه چیز سر جایش هست، دیگر چه می‌خواهد بعداً پیدا شود؟ ـ که در صفحۀ بعدی است ـ اگر ندارد پس جامع نگویید.