جلسه ۱۸۶

اما در این حرفی نیست که علم خداوند متعال به‌طورکلی دارای مراتبی است، به‌جهت اینکه خداوند متعال همان وجود بحت و بسیط است و در این وجود بحت و بسیط جمیع تعیّنات منطوی است و در آن، همۀ اینها خوابیده است بنابراین ما یک علم به ذات داریم و یک علم به تبعات ذات و لوازم ذات داریم؛ علم به ذات، علم به لوازم و تبعات ذات را هم لازم می‌گیرد مرحوم حاجی همین‌طور می‌فرمایند. و همین‌طور خود لوازم بر طبق سلسلۀ طولیۀ یکی پس از دیگری هستند؛ علم به آن لازم، علم به ملزومش را لازم می‌گیرد و آن علم به ملزوم دیگر را و هَلُمَّ و جرَّا. این سلسلۀ طولیۀ علّیه، علم به هر علتی اقتضای علم به معلول را هم طبعاً خواهی‌نخواهی خواهد کرد. این مراتب علم پروردگار می‌شود اما به این کیفیتی که لوح است و قلم است و قضاء و قدر است و امثال‌ذلک ما می‌توانیم بگوییم که دلیل فلسفی ندارد اما در روایات تعبیراتی از این قبیل آورده شده‌اند.

تلمیذ: اینکه از باب برهان نمی‌شود آیا از باب تمثیل هم نمی‌شود؟!

استاد: ببینید ما برای هر مرتبه نیاز به یک دلیل داریم. در اینکه هر سلسلۀ علّیه، سلسلۀ معلولیه را اقتضا می‌کند و هر سلسلۀ معلولیه، یک سلسلۀ علّیه را اقتضا می‌کند این مسئلۀ فلسفی است و در این حرفی نیست و علم به علت علم به معلول را اقتضا می‌کند و علم به معلول علم به علت را اقتضا می‌کند آن‌وقت آن علةالعلل از نقطه‌نظر احاطه و سِعی نسبت به معلولات خودش هر علم به علتی علم به معلول‌های پایین‌تر را لازم می‌گیرد و هر علم به معلول خاصی، علم به علت خودش را اقتضا می‌کند؛ اگر ما تامّ بگیریم علم به جمیع علل را اقتضاء می‌کند. این مراتب علم پروردگار می‌شود. به این کیفیت می‌توانیم بگوییم، اما اینکه حالا چند مرتبه است که بعضی‌ها ده‌تا ذکر کرده‌اند، بعضی‌ها بیشتر و بعضی‌ها کمتر ذکر کرده‌اند ما برای اینها دلیل فلسفی نداریم اقامه کنیم ولی به‌طورکلی از جهت سنخیت بین علت و معلول و از جهت اینکه «بسیط ‌الحقیقة کُلّ‌ الأشیاء» و از نظر اینکه مسئله به مسئلۀ وحدت وجود [برمی‌گردد] و جمیع تعیّنات داخل در آن وجود بحت و بسیط هستند و آن صرف‌الوجود جامع همۀ تعیّنات و کثرات هست از این نقطه‌نظر طبعاً مراتب علم پیدا خواهد شد و کسی که عالم به اصل وجود هست به تبعات و لوازم آن هم عالم است و نمی‌شود [نباشد].