جلسه ۱۸۶

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرّحمن الرّحیم

غررٌ فی مراتب علمه.¹

در اینجا مطلب قابل بیانی نیست بلکه مسائلی که در این [غرر] هست بیشتر جنبۀ روایی دارند تا جنبۀ فلسفی، به‌جهت اینکه عقل هیچ‌وقت این مطالبی را که ایشان در اینجا دارند اثبات نمی‌کند. گرچه ما می‌توانیم از نقطه‌نظر سلسلۀ طولیه و سنخیت بین معلول و علت مراتبی را برای علم باری به‌نظر بیاوریم، این به‌جای خودش محفوظ، اما اینکه حتماً باید این مطالبی که در اینجا هست مضبوط باشد نه‌خیر این‌طور نیست.

عدم اثبات کیفیت مراتب مشیّت الهی با ادلّۀ عقلی و فلسفی

هیچ‌وقت عقل اثبات لوح و قلم نمی‌کند یا هیچ‌وقت عقل اثبات قضاء و قدر نمی‌کند. در اینکه یک مشیّت الهی بر این نظام عالم حاکم است بحثی نیست اما اینکه مراتب مشیّت به این کیفیتی است که در اینجا ذکر شده است، نه این‌طور نیست بلکه‌ روایاتی که در اینجا هستند نحوۀ نزول مشیّت و ارادۀ پروردگار را در عالم ممکنات بیان می‌کنند که یک مقام اراده داریم بعد یک مقامی داریم که در آنجا لوح محفوظ هست پایین‌تر از آن لوح محو و اثبات هست، یک قلم، قلم تقدیر هست که عقل بسیط است، یک عقول جزئیه داریم و ... اینها دیگر چیزهایی است که بعضی از آنها به کمک روایات است و بعضی از آنها هم کلیاتش را عقل می‌تواند اثبات کند همان‌طور که عقول عشره و امثال‌ذلک را مرحوم حاجی و اینها با همین استدلال فلسفی به اثبات رسانده‌اند، ـ حالا تا چه اندازه در این استدلالشان موفق هستند یا نیستند ـ بالأخره عقل یک سلسله مراتب طولیه‌ای برای اینها درنظر می‌گیرد اما اینکه به این کیفیت باشد، نه بلکه ممکن است از روایات و اینها استفاده بشود. تازه در خودِ همین‌ها هم حرف هست که منظور چیست و هر کسی یک طور معنا و تفسیر کرده است آن دیگر بسته به خود مفسّر و مبیّن است.