جلسه ۱۸۸

بعد مرحوم حاجی می‌فرمایند: بله، ما آنچه که در فاعل و عامل سراغ داریم و باید باشد شعور و اختیار است؛ این مطلب هست که در هر مسئلۀ فعلی و فعلِ فعلی این مسئلۀ اختیار و شعور باید باشد، ولی این اختیار در قدرت نیست؛ ـ همان مسئلۀ اختیار که جنبۀ فعلی دارد، من‌باب‌مثال اینکه بتواند انجام بدهد یا نتواند انجام بدهد ـ توانستن یا نتوانستن در مسئلۀ قدرت نیست. در قدرت، تمام توانستن است. اینکه مطلب را به جبر برمی‌گرداند این است که یک فاعلی در فعل خودش مختار نباشد یااینکه مختار باشد ولیکن شاعر نباشد. این مسئله، مسئلۀ جبر است. شعور یعنی فعل از روی ادراک شرط برای اختیار است، برای رفع جبر است و همین‌طور فعل از روی اختیار شرط برای تحقق فعل از غیر جبر است و اما اگر ما بدانیم و معتقد باشیم که خداوند متعال همان‌طوری‌که نسبت به اصل وجود فاعل مختار است همان‌طور نسبت به مبادی قریبه و بعیدۀ فعل انسان هم قادر است؛ بنابراین همۀ افعال به خداوند متعال استناد دارد و اختیار این عبد هم در اختیار او است یعنی خداوند متعال قادر بر اختیار او است و همین اختیار او را ایجاد می‌کند همان‌طوری‌که سایر مبادی را خداوند متعال ایجاد می‌کند. این مسئله دیگر مسئلۀ جبر نیست.

توجیه نظریۀ متکلمین راجع به قدرت پروردگار

ما در اینجا می‌توانیم کلام متکلمین را توجیه کنیم بر اینکه منظور از صفت فعلی که اینها دارند به معنای امکان ذاتی خود فعل نیست که برگشتش به تجدّد این قدرت در خداوند متعال باشد که موجب نقص او بشود بلکه همان‌طوری‌که ما در وجود خودمان احساس می‌کنیم مثلاً یک وقتی قدرت داریم و این قدرت را در وجود خودمان احساس می‌کنیم و می‌بینیم اما یک وقتی آن قدرت را اِعمال می‌کنیم، اِعمال قدرت با خود اصل قدرت تفاوت دارد اِعمال قدرت متوقف بر امکان ذاتی خودِ آن اشیاء است و این دیگر نمی‌شود که جنبۀ قدمت داشته باشد این ﴿كُلَّ يَوۡمٍ هُوَ فِي شَأۡنٖ﴾¹ است. بله، خودِ اصل قدرت که در خداوند متعال است قدیم است و واجب وجود بالذّات واجب‌الوجود من جمیع جهات است و این اِعمال قدرت هم خودش ازلاً بوده است یعنی در ازل این اِعمال بوده است و این تجدّد بوده است منتها برای ما منکشف نشده است.