جلسه ۱۹۷

استاد: این مطلب شما درست است و ما راه‌هایی برای اثبات این قضیه داریم؛ یکی اینکه همان مسئلۀ وحدت وجودی که شما در آنجا گفتید که یک وجود بیشتر نیست درست است و ماهیات همۀ کثراتش اعتباری است، این یک مسئله است. مسئلۀ دوم اینکه ما راه‌های متفاوت داریم؛ مسئلۀ توحید افعالی و امثال‌ذلک پس کجا رفته است؟! ما از راه توحید افعالی می‌توانیم به اینها برسیم چون خود اراده و ترتیب مقدمات، افعال نفس است و اگر ما قائل به توحید افعالی بشویم یک فعل بیشتر نیست و یک مرید در خارج بیشتر وجود ندارد آن‌هم پروردگار متعال است منتها صحبت در این است که ما به اینها نظر کثرتی داریم یعنی ما دو جهت داریم؛ یک جهت کثرتی داریم که نگاه به خودمان می‌کنیم، اگر جهت کثرتی برداشته شد و دید ما دید توحیدی شد آن‌وقت در آنجا یک اراده بیشتر نمی‌بینیم، همان یک اراده است که خودش این مقدمات را می‌چیند؛ شوق مؤکد و این حرف‌ها را در عالم کثرت می‌چیند منتها حالا ما تا آنجا خیلی کار داریم.

تلمیذ: با این مبنا مباحثی که در بحث فلسفه هست خودبه‌خود جمع می‌شود و برداشته می‌شود. اصلاً بحث ممکن و واجب...

استاد: اصلاً جمع نمی‌شود. فلسفه می‌آید بین هر مرتبه را با مرتبۀ دیگر تَمیُّز می‌دهد. می‌گوید که نظر ما در مرتبۀ وحدت وجود، مرتبۀ توحید افعالی، مرتبۀ اصالةالوجود و اصالةالحقیقه، ارادۀ واحد، فعل واحد، مشیّت واحد و مرتبۀ علم عنایی پروردگار که عین خلق است، در تمام این مراتب نظر وحدت است یعنی جنبۀ خلق را به او نسبت می‌دهیم در اینجا حرف نداریم. درست شد؟! حالا آمد و خلق کرد. حالا ما یک نظری به آن ماهیات داریم، ما ماهیات را نمی‌توانیم انکار کنیم بالأخره این وجودات براساس ماهیاتی خلق شده‌اند. البته نمی‌توانیم انکار کنیم نه‌اینکه قائل به حقیقت آنها بشویم بالأخره این وجود الآن یک قیدی به خود گرفته است که نمی‌توانیم این را انکار کنیم. حالا که این وجود یک قیدی به خود گرفته است ما هم روی این وجود و کارهایی که این وجود دارد انجام می‌دهد بحث می‌کنیم؛ این کارهایی که این انجام می‌دهد صرف‌نظر از آن جهت مبداء به ‌چه ‌نحو تقسیم می‌شود؟ اصلاً به‌طورکلی بحث فلسفه بحث تَمیُّز بین مراتب علّی است. در هر مرتبه‌ای یک حکمی برای همان مرتبه جاری می‌کنند درعین‌حال یک حکم کلی برای همه جاری می‌کنند.