جلسه ۱۹۸

این بحث در تأکید قول است. در مورد پروردگار گفتیم که خداوند متعال مرید است و مراد او چیست. حالا صحبت در این است که غرض و علت غایی در این ارادۀ پروردگار چیست؟ خداوند متعال از اتیان این امور چه چیزی را قصد می‌کند و به چه داعی اراده می‌کند؟!

تَنظِيمَكَ العوالم‌ ـ مفعول ـ لَوِ انفَرَضَ‌ حال كونِكَ‌ تَدرِي كمالَ الحق‌ و تمامِيَّتَه الَّتي هي حقيقةُ ذاتِهِ فِعندَ ذلك‌ كانَ ذا الكمال و الجمال هو الغرضُ‌ لَكَ فِي تنظيمِ ذلكَ النِّظامِ الكلِّي‌ فَحيثُ لا كمالَ فوقَه‌ تعالىٰ‌ و هو سبحانَه‌ مُنَظِّمُ‌ تلكَ الأمورِ الكلِّيَّةِ و العوالمِ الطُّولِيَّة و العرضية فوقَ التمام‌ ـ الظرفُ خبرٌ مقدمٌ لِقولِنا ـ علمه‌ فَيُعلَم كمالُه الَّذي هو حقيقَتُه على ما هو عليه فَعندَ ذلك‌ كان هو الغايةُ لِلإيجادِ و الفعل‌ِ لا شي‌ء سواه فعلَه‌ ـ مفعول لِقولِنا قَد عَلّلا.²

اگر تو این عوالم را تنظیم کنی درحالی‌که شما کمال حق را می‌دانید و عرفان به کمالیت و تمامیت حق دارید که حقیقت ذاتش عبارت از کمالیت او است. در اینجا این کمال و جمال پروردگار غرض برای تنظیم عوالم تو خواهد شد در تنظیم این نظام کلی، چون هیچ کمالی بالاتر از خداوند متعال نیست و خداوند متعال هم خودش این امور کلیه و عوالم طولیه و عرضیه را تنظیم می‌کند، (عوالم طولیه به نسبت به عوالم علیت و عوالم عرضیه به نسبت به هر معلولی) ـ کلمۀ «فوق» ظرف خبر مقدم برای «لقولنا» است ـ علم او برای تنظیم این عوالم فوق تمام است پس کمال او دانسته می‌شود همان کمالی که عبارت از حقیقت او است. همان‌طوری‌که ذات او اقتضاء می‌کند این را. حالا خود این کمالیت حق و خود این ذات حق، غایت برای ایجاد و فعل است، نه امر جدایی که اوامر به‌دنبال بگردد و برای تحصیل آن امر، تنظیم این عوالم کند. کلمۀ «فعله» مفعول «علّلا» است این علت برای فعل او خواهد شد (یعنی این کمالیت حق و ذات حق علت برای فعل پروردگار می‌شود).