جلسه ۱۹۹

أيضاً الفِعلُ مُحرِكٌ فَقَط أي غَير مُتحرِك كَالعُقولِ النُوريةِ فَإنَها مُحَرِكَةٌ لِلنُفُوس كَتَحريكِ المُعلم لِلمُتِعَلِم وَ المَعشوق لِلعاشِق‌ أو مُتِحَرِكٌ فَقَط غَير مُحرِكٍ لِشَي‌ءٍ كَالجِسم بِما هُوَ جِسم وَ الهَيولى‌ أو مَا اختَلَط مِنهُما أي مُحرِكٌ مِن وَجه وَ مُتِحَرِكٌ مِن وَجهِ كَالنُفوس وَ الطبائِع.¹

تقسیم سوم این است که «فعل یا محرک است یعنی غیر متحرک مانند عقول نوریه» چون اینها جنبۀ نقص ندارند تا به‌واسطۀ حرکت از استعداد به فعلیت و به آن کمال برسند. «اینها محرکت نفوس‌اند مانند تحریک معلم متعلم را و معشوق عاشق را، یا فقط متحرک‌اند» یعنی جذب می‌کنند. آن عشق، عاشق را جذب می‌کند، اینها هم به‌سمت کمال این نفوس ناقصه را جذب می‌کنند «یا فقط متحرک‌اند یعنی غیر محرک برای شیئی هستند مثل جسم بما هو جسم و هیولیٰ، اما جسم از نظر اینکه نفس به او تعلق بگیرد او هم محرک واقع می‌شود یااینکه مخلوط است، نفوس و طبایع از یک نظر محرک‌اند و از یک نظر متحرک هستند»، اینها هم که روشن است.

کَذاك‌ تَقسيمٌ رابِع لِلفِعل بِأنَّهُ إمَّا شي‌ٌء مِن لا شَي‌ء كَالأجسامِ فَإنَّها خُلِقَت مِنَ المادَةِ الأوليٰ وَ هِيَ اللاشي‌ء يعني لا شَيئيةٌ فِعليةٌ لَها فَإنَّها قُوةٌ مَحضَةٌ وَ قُوةُ الشِي‌ءِ بِما هِيَ قُوةُ الشَّي‌ء لَيسَت بِشي‌ء.²

تقسیم چهارم برای فعل؛ یا تعیّنی است یعنی از «لا شیء» صورت پذیرفته است مانند اجسام که از ماده اُولیٰ خلق شده‌اند که ماده و هیولا باشد، مادة المواد «لا شیء» است دیگر چون هنوز صورت ندارد و فقط استعداد محض و قابلیت محض است. شیئیت فعلیه اصلاً برای این مادة المواد نیست، قوۀ یک شیء در مرحلۀ استعداد، شیء نیست یعنی صورت ندارد.

تلمیذ: آیا لا شیء واقعاً عدم است؟

استاد: عدم نیست بلکه فقط استعداد است یعنی هیچ جنبۀ فعلیت در او نیست.

تلمیذ: فعلیت برای فعل؟

استاد: ببینید ما به آن ماده‌ای که در عنصریات هست و دائماً تبدّل پیدا می‌کند، صرف‌نظر از آن صورتی که دارد هیولا می‌گوییم.