جلسه ۱۹۹

بحث دیگر این است که اگر یک فعلی که مسبوق به ماده و مدت بود، آیا باید جمیع مراتبی که این شیء طی می‌کند تا به این کیفیت درآید در خارج تحقق پیدا کند ولو آناًما یااینکه می‌شود شیئی که مسبوق به ماده و مدت است بدون سیر این مراحل تکوّن خودش در خارج تحقق پیدا کند؟ این بحث جای صحبت دارد و یکی از بحث‌های مهم است و بحثی است که در آن مسائل متکلمین مثل اعجاز و نحو ذلک هم در آنجا می‌آید که اگر بتوانیم در آن بحث کیفیت ربط حادث به قدیم یا کیفیت حصول کثرت در عالم این مطالب گفته می‌شود. این بحث خیلی چیز ندارد.

الفِعلُ‌ ـ بِمَعنِى المَفعول ـ إمَّا أن يَكُونَ مَسبوقاً بِالمادَة وَ المُدَة وَ هُوَ الكائنُ و إمّا أن لا يَكونَ مَسبوقَاً بِشي‌ءٍ مِنهُما وَ هُوَ المُبتَدَعُ وَ إمَّا أن يَكونَ مَسبوقاً بِالمادَةِ دُونَ المُدَّةِ وَ هُوَ المُختَرَعُ و إمَّا عَكسُهُ فَاحتِمالٌ في بادِي النَظَر غَيرَ مُتَحقِق فِي الخارجِ.¹

فعل ـ در اینجا به معنای مفعول است ـ یااینکه قبل از فعل مسبوق به ماده و مدت است یعنی ماده و مدتی به این فعل لاحق شده است، به این فعل «فعل کائن» می‌گویند. یااینکه به هیچ‌کدام از اینها مسبوق نیست که به این مبتدع می‌گویند (مبتدعات آن افعال اللهی هستند که قبل از آنها نه ماده‌ای بود و نه زمانی بود بلکه آنها در لا زمان ابتداع می‌شوند). یااینکه قبل از او ماده بوده است ولی مدت نبوده است که آن مخترع است (البته می‌گویند که نفوس فلکیه و اجرام فلکیه این‌طور بودند) و اما عکسش، یک احتمالی هست که در خارج محقق نیست.

تعریف زمان و بیان اعتباری بودن آن

ولی اگر زمان را خوب دقت کنیم باید این‌طور گفت که اصلاً غیرممکن است نه‌اینکه فقط یک احتمالی است. اگر مسئلۀ زمان برای ما حل بشود که زمان یک امر اعتباری است و هیچ‌چیزی [و بهره‌ای از] و وجود خارجی ندارد، فقط حرکت یک شیء و حرکت ماده را زمان می‌گویند و این یک امر اعتباری است، آن‌وقت دراین‌صورت این احتمال هم معنا نمی‌دهد.