جلسه ۱۹۹

وَ إليها أُشيرَ بِقُولِنا إنْ يَسبِق هَيولى‌ ـ مَفعول يَسبِق ـ وَ مَعلومٌ أنَّه إذا سَبَقَ الهَيولىٰ سَبَقَ المُدَة أيضاً.¹

اشاره شده است به قول ما که اگر فعل هیولا را سبقت بگیرد که هیولا در اینجا مفعول یَسبق است، روشن است که اگر فعل سابق بر هیولا شود سابق بر مدت هم خواهد بود.

به‌جهت اینکه زمان عبارت از همان حرکت هیولا و صورت‌پذیری هیولا است و حرکت از استعداد به فعلیت که همۀ اینها عبارت از زمان است و به قول معروف تا موضوع نباشد نمی‌شود عَرَضی بر او عارض شود.

فَهُوَ مُبتَدَعٌ‌ كَالعُقولِ وَ النُفوسِ المُجَرَدَةِ وَ مَعَ لُحُوقٍ‌ لِلهَيولىٰ فَهُوَ كائِنٌ‌ كَالعَناصُرِو العُنصريات‌ و مُختَرَعٌ‌ كَالفَلَكِ وَ الفَلَكيّات‌ لِلمُدَّةِ الكَائنِ أيضاً أي كَما لِلهَيولى‌ قَد لَحَقَ بِذاك عَن مُختَرَعٍ قَدِ افتَرَقَ‌ فإنَّ المُختَرَعَ غَيرُ مَسبوقٍ بِالمُدَّةِ بَلِ المُدَّة مِقدارُ حَرِكَتِهِ المُتأخِرةِ عَن جِسمِهِ طَبعَاً.²

«پس آن مبتدع است مانند عقول و نفوس مجرده»، حالا نه آن نفوسی که تعلق به بدن و تعلق به جسم می‌گیرند که باید قبل از آن جسمی وجود داشته باشد بلکه خود نفوس مجردۀ در مقابل عقل و در مقام تعلق به بدن. «حالا اگر به هیولا ملحق شود به این کائن می‌گویند»؛ یعنی اگر آن فعل به هیولا ملحق شود به این کائن می‌گویند؛ «یعنی این کائن است مانند عناصر و عنصریات. فعل مخترع است مانند فلک و فلکیات.»

بیان فرق بین کائن و مُخترَع

حالا فرق بین کائن و مُخترع چیست؟! ما در مُخترع ماده داریم ولی در کائن هم ماده داریم و هم مدت و زمان داریم. فرق بین این دو را بیان می‌کنند؛ «کائن به زمان ملحق می‌شود همان‌طوری‌که آن زمان به هیولا ملحق می‌شود. به این، مخترع از آن کائن افتراق پیدا می‌کند، مخترَع مسبوقِ به زمان نیست. مدت عبارت از مقدار حرکت این مخترع است که طبعاً متأخر از جسم او است» یعنی اوّل این مخترَع اختراع می‌شود بعد وقتی که شروع به حرکت کرد زمان تولید می‌شود پس زمان بعد از مخترع به‌وجود می‌آید.