جلسه ۲۰۸

«این طبایع این حرکت سابق حافظ برای زمان است»؛ این طبیعت حافظ برای زمان حرکت است، اگر آن طبیعت نباشد زمانی هم برای حرکت نیست. آن باعث می‌شود که زمان محفوظ بماند و پیدا بشود و اگر او نباشد زمانی در خارج وجود پیدا نمی‌کند.

و تلكَ الطبيعةُ الحافظةُ لِلزمان لَها وَجهان وجهٌ عقليٌ عندَ الله و هو علمُهُ الأزلي و صورةٌ قضائيةٌ و لَيسَ مِنَ العالَم و لَها وجهٌ كوني قدري حادث فِي خلقٍ جديدٍ كل يوم اِنْتَهىٰ.¹

«این طبیعتی که زمان را حفظ می‌کند» و زمان به‌واسطۀ حرکت در این طبیعت پیدا می‌شود، حرکتی که در این ماده است آن طبیعتی که در این ماده است، به‌واسطۀ او زمان پیدا می‌شود «دو وجه دارد؛ یک وجه عقلی نزد خدا دارد که همان علم ازلی پروردگار است و صورت قضایی او است» که عبارت از علت و اراده و مشیّت او است «و این‌هم از عالم نیست و یک وجه کونی قدری دارد که حادث است در خلق جدید و در هر روزی این خلق پیدا می‌کند.»

پس آن طبیعتی که در این حرکت جوهریه وجود دارد یک جنبۀ حدوثی دارد که هر روز و هر ثانیه و هر لحظه به یک شکلی درمی‌آید و یک جنبۀ قدمی دارد که آن عبارت از ارتباطش با علم خداوند متعال و علم عنایی او است که موجب برای خلق این امر جدید می‌شود. «انتهای کلام ایشان»؛ عرض کردیم اگر ما بخواهیم با حسن ظن به این مسئله نگاه کنیم باید بگوییم که منظور ایشان از آن طبیعتی که هست و دو جنبه دارد، همان جهت باطنی حوادث هست که آن جهت باطنی عبارت از جنبۀ وجودی این حوادث است. حالا اسم طبیعت روی آن آورده‌اند عیب ندارد، در اسماء که مناقشه نداریم.

و إلى هذا أشَرنا بِقولِنا و قد مَضى‌ فِي مبحثِ القِدَم و الحدوث‌ ما مِنَ الأقوالِ لَدينا المرتضى‌ مِنَ التَّجدُّدِ الذّاتِي لِلطبيعة.²