جلسه ۲۰۸

أعوذ بالله من الشّیطان الرّجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

عرض شد که راه‌های مختلفی برای ارتباط بین حادث و قدیم ذکر کرده‌اند. در اینجا آنچه که بین اینها محطّ بحث است این است که چون قدیم ثابت است به‌دنبال یک امر ثابتی می‌گردند تا بتوانند تلائم بین این دو مسئله به‌وجود بیاورند؛ یک حادث ثابتی با یک قدیم ثابتی با همدیگر آشتی کنند. همان‌طوری‌که عرض شد قدما قائل شده بودند که حرکت دوریۀ فلکیه موجب سنخیت بین حوادث و قدیم است یعنی خود آن حرکت چون یک حرکت ثابتی است ولکن آن ما به الحرکة و ما فیه الحرکة به‌واسطۀ این حرکت اختلاف وضعی پیدا می‌کند، از این نظر می‌تواند با قدیم که ثابت است باهم در کنار هم باشند و مسئله‌‌ای به‌وجود نیاید چون حرکت توسطیه حرکتی است که مابین مبدأ و منتهیٰ است و ثابت است و او برای حرکت قطعیه منشأ می‌شود که ما آن حرکت قطعیه را مشاهده می‌کنیم و برای ما ملموس است ولی آن حرکت توسطیه‌ای که ریشۀ برای حرکت قطعیه است ثابت است، از اینجا تا اینجا، و چون تمام دور فلک به این کیفیت، حرکت توسطیه در او به‌عنوان یک امر ثابت هست بنابراین او می‌تواند منشأ برای ارتباط بین قدیم و حادث باشد.

این یک مسئله بود که مطرح شد، البته به این مطلب اشکال شده است و ما همۀ مطالب را در یک نسق عرض می‌کنیم. مطلب مرحوم صدرالمتألهین هم که در جلسۀ گذشته عرض شد؛ مرحوم صدرالمتألهین از باب حرکت عرضیه وارد نشدند بلکه از باب حرکت جوهریه وارد شدند و می‌فرمایند: ما در حرکت جوهریه حدوث می‌بینیم یعنی در حرکت جوهریه همین حوادث هست؛ ما پدیده‌های مختلفی را به‌واسطۀ حرکت جوهریه احساس می‌کنیم که تمام اینها در زمان واقع می‌شود اما در اینجا یک جنبۀ ثباتی وجود دارد که آن جنبۀ ثبات، همان نقطۀ آشتی بین حوادث مادی و علل قدیمی و مجردۀ او است؛ آن عبارت از این است که درهرصورت در این حرکت جوهریه ما یک امر ثابتی داریم که در آن امر ثابت حرکت واقع می‌شود بنابراین آن امر ثابت می‌تواند با علت قدیمه که ثابت است، در کنار هم قرار بگیرند. این‌هم یک مطلب از مرحوم صدرالمتألّهین بود.