جلسه ۲۱۵

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرّحمن الرّحیم

غررٌ فِي قاعدةِ إمكانِ الأشرف‌.

‌این بحث در امکان اشرف است البته مرحوم حاجی می‌فرماید: بهتر است که به ممکن اشرف تعبیر بیاوریم چون امکان متصف به اشرف یا اخس نمی‌شود؛ امکان جنبۀ تساوی‌الطرفین است بنابراین معنا ندارد در تساوی‌الطرفین اخسّیت یا اشرفیت لحاظ شود. بله، ممکن [متصف به اشرف می‌شود]؛ ممکن یعنی آن ذاتی که آن ذات در رتبۀ بالاتری از ذات دیگر قرار دارد یا آن وصفی که در رتبۀ بالاتر از وصف دیگر قرار دارد، ممکن در این‌صورت [متصف به اشرف] می‌شود. البته می‌توانیم هم بگوییم که امکان اشرف، منظور الإمکان الأشرف نیست بلکه به‌عنوان اضافه است و واقعیتش هم همین است امکان الذات الأشرف، بنابراین مطلبی که ایشان فرمودند دیگر جا ندارد.

و اما قضیۀ امکان اشرف چیست؟! حالا یک معنای ابتدایی برایش بیان می‌کنیم تا بعد به یک معنای بهتری برسیم. آن این است که هر وصفی را که شما در این عالم ملاحظه می‌کنید ـ این واقعاً این مسئله هست ـ می‌توانیم احتمال بدهیم که از این وصف اقویٰ و اشد در این عالم وجود داشته باشد. البته عرض کردم که این را فقط به‌عنوان تمثیل ذکر می‌کنم؛ شما یک جمالی را در این عالم مشاهده می‌کنید فرض کنید شیئی که خیلی جمیل باشد یا گلی که خیلی زیبا باشد را در اینجا مشاهده می‌کنید، همین جمالی که الآن در این گل مشاهده شده است شما را به این حقیقت می‌رساند پس این وصف یک وصف ممکن بالذات است و ممتنع نیست. حالا که ممکن بالذات شد ممکن است که بالاتر از این یا پایین‌تر از این‌هم وجود داشته باشد. چرا؟! چون اگر بالاتر از این ممتنع باشد این امتناع یا به‌جهت غیر است یا به‌جهت خود ذات او است یا به‌جهت صدور و امثال‌ذلک است که تمام اینها باطل است. اگر خود وصف فی‌حدّنفسه قابل برای وجود باشد عقل بالاتر از او را ممکن می‌داند؛ ـ کاری به وقوعش ندارد ـ عقل ممکن می‌داند که بالاتر از او وجود داشته باشد. اگر علم را درنظر بگیریم همین‌طور است. مثلاً از قدرت و شجاعت درنظر بگیریم کسی می‌تواند پنجاه کیلو بار را بردارد عقل امکان أزید از این را تجویز می‌کند که شخص بتواند بردارد چون هیچ نوع امتناع ذاتی بر بیشتر از این وجود ندارد یااینکه ما در شخصی علمی می‌بینیم مثلاً این شخص هزارتا بیت شعر حفظ است، عقل به‌واسطۀ اینکه نفس این هزار بیت، خود آن ممکن بالذات است چون محقق شده است، هیچ امتناعی در هزار و ده بیت یا هزار و صد بیت نمی‌بیند به‌واسطۀ اینکه این جهت اتصاف و علمی که الآن در اینجا وجود دارد به خود طبیعت انسان بما هی إنسان برگشته است. بنابراین دلیلی بر امتناع این به‌عنوان أزید دراین‌صورت وجود ندارد.