مراتب تحقق مفهوم شرط از دیدگاه مرحوم آخوند

تلمیذ: طبق آنچه در آیۀ نبأ فرمودید این خلاف بناء عقلا است؟!

استاد: بناء عقلائیه در آنجا درست است. آنچه که من خدمتتان عرض کردم این بود که وقتی مفهوم آیۀ نبأ از تقبّل خبر عادل ساکت است باید به ادلّه تمسّک کرد. اگر ما حجیّت خبر را از کلام امام استفاده نکردیم و عموماتی برای تقبّل وثاقت راوی و اخبار راوی موثوقٌ‌به نداشتیم و خواستیم به‌صرف سیرۀ عقلائیّه عمل کنیم، در آن‌موقع ما روایت را دسته‌بندی می‌کردیم. یعنی در آن روایاتی که مربوط به دماء و اموال بود، به خبر واحد عمل نمی‌کردیم ولی در آن روایاتی که مربوط به عبادت و امثال ذلک بود، به اخبار آحاد عمل می‌کردیم.

این مبنای ما است ولی چه کنیم که این سیرۀ عقلائیه با مرام و ممشای ائمه علیهم‌السلام توسعه پیدا کرده است. کلام امام علیه‌السلام حکایت از همان سیرۀ عقلائیه می‌کند. به‌اضافۀ اینکه در سیرۀ عقلائیه هر چند در مورد خبر عدل احتمال خطا وجود دارد، منتها از باب ظنّ غالب به آن خبر عدل، به آن عمل می‌شود. ولی حجّیّتی که کلام امام به خبر عدل می‌دهد ولو به تنقیح مناط و به ملاک باعث می‌شود که آن احتمال خطا حکومتاً نادیده گرفته شود. بنابراین دیگر فرقی بین دماء و نفوس و اعراض و امثال ذلک نخواهد بود. آن حجّیت خبر واحد در همه‌حال باقی می‌ماند.

این مطلبی را که عرض کردم از این باب بود که ما مفهوم را ساکت بدانیم. یعنی برای جملۀ شرطی آیۀ نبأ مفهوم قائل نباشیم. اما اگر قائل بودیم که اصلاً در فسحۀ از این مسائل هستیم، بناءًعلی‌هذا اگر شما در کتب مشیخه روایتی را می‌بینید که مرسل است و سند این روایت ذکر نشده و ما طبق قرائن نتوانستیم اسانید این روایت را اثبات کنیم و این روایت تا آخر مرسل ماند، از تحت قاعدۀ ما خارج است و به آن نمی‌توان عمل نمود. این ما حصل بحث ما می‌شود.