بررسی استدلالات سید مرتضی ـ رضوان  الله  علیه ـ بر ردّ مفهوم شرط

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

استدلال اول مرحوم سید مرتضی 

توضیح استدلال

مرحوم آخوند در کفایه از جانب منکرین، استدلال مرحوم سید مرتضی ـ رضوان الله علیه ـ را در ردّ مفهوم در قضیۀ شرطیه بیان می‌کنند. مرحوم سید مرتضی در باب انکار مفهوم در قضیۀ شرطیه ادله‌ای را ذکر می‌کنند.

دلیل اول این است که در عالم ثبوت هیچ امتناعی در قضیۀ شرطیه نیست که مولا شرط دیگری را هم‌دوش و هم‌طراز با شرط، منشأ برای ترتّب حکم قرار دهد. و همان‌طوری که شرط در قضیۀ شرطیه منشأ برای حکم است همان‌طور مولا در عالم ثبوت در عرض آن شرط، شرط یا شرط‌های دیگری را قرار بدهد. وقتی که در عالم ثبوت این مسئله محتمل شد، بنابراین قضیۀ شرطیه دیگر دارای مفهوم نیست و با احتمال شرط یا شروط و قیود دیگر، انحصار قضیۀ شرطیه در شرط از بین می‌رود و دیگر مقدمات اطلاق و حکمت نمی‌توانند در ناحیۀ ایجاب، موجب انحصار در شرط به‌عنوان علت منحصره شوند.

و به بیان دیگر اگر بگوییم که منظور سید مرتضی هم همان چیزی است که ما در صدد آن هستیم، ایشان انعقاد اطلاق را قابل احراز می‌دانند و چون احراز اطلاق در اینجا با توجه به احتمال شرط یا شروط دیگر میسور نیست بنابراین قضیۀ شرطیه دلالت بر انتفاء حکم عند انتفاء شرط ندارد.¹

پاسخ اول مرحوم آخوند به سید مرتضی

مرحوم آخوند گرچه خودشان قائل به انتفاء عند الانتفاء و قائل به مفهوم نیستند، ولی در ردّ سید مرتضی جوابی دارند؛ ایشان می‌فرمایند که اگر منظور از احتمال، احتمال در مقام ثبوت باشد قائلین به مفهوم هم هیچ ادعایی ندارند، اما اینها قائل هستند به انتفاء عند الانتفاء در مقام اثبات. یعنی در مقام ثبوت ممکن است متکلم شرط دیگری را هم‌طراز با این شرط، در ترتب حکم لحاظ کرده باشد یا شروط دیگری را در عرض این شرط در قضیۀ شرطیه لحاظ کرده باشد. ولی صحبت در این است که در مقام اثبات وقتی که شرط دیگری را ذکر نکرده است ما در مقام اثبات چه کنیم؟