تعریف عامّ (1)

تعریف صحیح مرحوم آخوند از عامّ

و اما تعریفش چیزی نیست و فردا تعریفش را می‌گوییم. تعریفی که ما می‌توانیم برای عامّ به‌حساب بیاوریم همان تعریفی است که خودِ مرحوم آخوند هم در آنجا ذکر کرده‌اند و آن این است که: «هر لفظی چه مفرد و چه مرکّب بمرکّبه و یا بمضمونه بر افراد متّحدة‌النّوعی دلالت بکند که آن افراد متّحدة‌النّوع، بالوضع مصادیق موضوعی این عامّ هستند؛ این را عامّ می‌گویند.»

البته دیگر در این مقام نیستیم که لفظی را پیدا کنیم و بگوییم آیا تعریف مطّرد است یا منعکس است یا نه. مرحوم آخوند می‌فرمایند که عامّ یک معنای واضح و روشنی است و هر کسی هم اطلاع دارد و اهل‌محاوره این را می‌فهمند و اینکه ما در مقام نقض و طرد و ایراد و عکس و این‌گونه حرف‌ها باشیم دیگر این مسائل اصلاً در تعاریف، موضوعیت ندارند.

مبنای تقسیم عامّ

همان‌طوری که مشخص است، برای عامّ انواعی داریم؛ یک عامّ بدلی داریم و یک عامّ شمولی داریم که آن عامّ شمولی هم به استغراقی و مجموعی تقسیم می‌شود. إنّما الکلام در اینکه آیا خود عامّ بنفسه به این اقسامی که برای آن ذکر کرده‌اند تقسیم می‌شود یا اینکه نه، یک جهت خارجی، عامّ را به این اقسام تقسیم می‌کند؟

یک‌وقت می‌گوییم: در لغت خود عامّ بالوضع دلالت بر عامّ بدلی می‌کند، یعنی آیا ما یک لفظی یا یک هیئتی و یا یک اداتی داریم که آن ادات، عامِّ بدلی را اثبات می‌کنند؟ و آیا یک اداتی و الفاظی داریم که عامِّ مجموعی را اثبات می‌کنند؟ و نیز یک الفاظی داریم که عامِّ استغراقی را اثبات می‌کنند؟ آیا این‌طور است؟

ایشان می‌فرمایند که نه، عامّ دلالت می‌کند بر یک معنای عموم و شمولی و این تقسیم‌هایی که برای عامّ هست این تقسیم‌ها همه به لحاظ آن حکمی است که بر این عامّ مترتّب می‌شود. آن حکمی که بر این عامّ مترتّب می‌شود گاهی اوقات به لحاظ جمیع افراد است من‌حیث‌المجموع، گاهی اوقات به لحاظ تک‌تک افراد است و گاهی اوقات به لحاظ یک فرد علَی‌البدل است.¹