ادخال فرد مشتبه در عام با اصول موضوعی و نقد آن

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

نظر مرحوم آخوند در ادخال فرد مشتبه در عام با اصل موضوعی

عرض شد که مرحوم آخوند بعد از بیان مخصص لبّی در شبهات مصداقیه، فصلی را به نام ایقاظ باز می‌کنند و ماحصل آن این است که اگر مخصص متصل باشد یا اینکه منفصل باشد یا استثنای ما استثنای متصلی باشد در این‌صورت ما می‌توانیم با تمسک به اصول موضوعۀ لفظیه، آن فرد مشتبه را در تحت عام وارد کنیم و حکم عام را در آن فرد مشتبه جاری کنیم.¹

کلام مرحوم شیخ در ادخال فرد مشتبه در عام با اصل موضوعی

البته در اینجا مذاهب مختلفی نقل شده است. یکی در مطارح الانظار از مرحوم شیخ است، ایشان می‌فرمایند که به مقتضای متفاهم عرفی وقتی که مخصصی برای عامی آورده می‌شود آن مخصص، این عام را معنون می‌کند به یک عنوان خاصی که آن عنوان خاص یا مضاد یا متناقض با آن عنوان خاص مخصص است.

مثلاً در مورد أکرم العلماء الاّ الفساق؛ فساق، علماء را به عنوان عدالت معنون می‌کند. گرچه عدالت در عبارت نیامده است، اما این الاّ الفساق یا آن لا تکرم الفساق ـ اگر مخصص منفصل باشد‌ ـ این عالم را به این عنوان معنون می‌کند. بر این اساس که معادل و مقابل با فسق، عدالت است و چون فاصلی بین عدالت و بین فسق وجود ندارد، بنابراین عالم به این عنوان عدالت معنون می‌شود.

موارد خارج از اصل مثبت

البته این مطلبی که مرحوم شیخ دارد بنا بر اینکه ما اصل مثبت را در همۀ موارد تسرّی بدهیم ـ چه موارد استصحاب یا اصول عدمیه یا اینکه تسرّی بدهیم به تخصیص مخصِّص و تقیید مقیِّد ـ در اینجا جاری می‌شود. به‌عبارت‌دیگر إن‌شاءالله در بحث اصل مثبت ذکر می‌شود که آن اوصافی که آنها لازمۀ رفع وصف مضاد خود یا نقیض خود هستند، این بنا بر قاعدۀ تکوینیه بر آن موضوع مرفوعۀ ما اثبات می‌شود و این از آن اصل مثبتی که آقایان می‌گویند جدا است و فرق می‌کند.