نقد دیدگاه مرحوم کمپانی در ترسیم موضوع برای عام

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

تقریر کلام مرحوم کمپانی دربارۀ دو مقام بعث حقیقی و انشائی

عرض شد که مرحوم کمپانی در ترسیم موضوع برای عام، دو مقام را تصویر کردند؛ یکی مقام بعث حقیقی که مربوط است به اراده و نفس مولا و شارع، دوم مقام بعث اثباتی و انشائی در مقام تخاطب.

و در باب اتحاد بین این دو وصف و انطباق بین بعث انشائی و بعث حقیقی بیان ایشان این است که مولا موضوع را در بعث حقیقی خالی از تقید درنظر گرفته است و با جنبۀ عمومی و کلّیتی که به آن می‌دهد آن موضوع را برای تعلق حکم به آن قرار می‌دهد. فلذا در مقام بعث انشائی، نفس همان موضوع بدون أیّ قیدٍ و أیّ عنوانٍ، متعلق برای حکم واقع خواهد شد.¹

بناءًعلیٰ‌هذا اگر چنانچه به‌واسطۀ عنوانی و به‌واسطۀ تخصیصی بعضی از افراد از تحت عام خارج بشوند خود آن عام بعمومیّته بدون هیچ عنوانی و بدون هیچ اتصاف به وصفی، موضوع برای بقیۀ آن افراد باقی‌ماندۀ در تحت حکم خواهد بود.

اشکال بر مرحوم کمپانی

مطلبی که در اینجا به فرمایش ایشان به‌نظر می‌‌رسد، این است که شما موضوع حکم را عام و بدون هیچ قیدی قرار می‌دهید؛ این بر اساس انفکاک بین اجزاء قضیۀ حملیه و ترتّب عنوان و وصف بر موضوع، در قضایای حملیه یا انشائیه است. قبلاً عرض شد و الآن بالاجمال تکرار می‌کنیم که مولا موضوعی را یا به‌نحو اطلاق یا به‌نحو مقید مدّنظر دارد، ما اسم تطابق مقام اثبات با مقام ثبوت را ظهور می‌گذاریم. ظهور یعنی در مقام انشاء یا در مقام اخبار، آن کلامی که ملقای از طرف مولا هست با آن کلام نفسی او تطبیق کند. بنابراین آیا ما می‌توانیم بگوییم که در هنگام القاء یک جملۀ انشائیه، منظور مولا مثلاً عالِم خالص بدون هیچ عنوانی حتی با عنوان فسق است؟! می‌توانیم یک هم‌چنین حرفی بزنیم؟!