نقد دیدگاه مرحوم کمپانی در ترسیم موضوع برای عام

نظر سکاکی در فرد ادعائی

تلمیذ: بنا بر فرد ادعایی سکاکی چطور؟

استاد: فرقی نمی‌کند جان من، آن که در اینجا فرقی نمی‌کند.

تلمیذ: در اینجا رجل شجاع موضوع‌له حقیقی أسد می‌شود دیگر!

استاد: در آنجا دو فردِ ادعایی است، نه اینکه واقعاً حقیقی است. یعنی برای حقیقت، دو فرد را اعتباراً جعل می‌کنند؛ یک فرد، فردی است که شما را می‌خورد، یک هم فردی است که ادعاءً او را هم فرد حقیقی قرار می‌دهند؛ ادعاءً نه حقیقتاً. خُب این هم می‌شود مجاز، باز مجاز فرقی نمی‌کند، باز بنا بر رأی سکاکی مجاز، مجاز است منتها نحوۀ اخذ مفهوم‌ در مجاز است که تفاوت دارد.

البته مطلب سکاکی، فقط در خصوص استعاره است؛ در آنجایی که علاقه، علاقۀ مشابهت باشد. اما اگر «أول»¹ و امثال‌ذلک باشد این بحث در آنجا نمی‌آید. بحث سکاکی در استعاره این است که آیا آن لفظ، در غیر از موضوع‌له خودش استعمال شده است که اصلاً وقتی که می‌گوییم: رأیت أسداً، از اوّل این أسد در رجل شجاع استعمال شده است، نه در حیوان مفترس؟

سکاکی می‌گوید که نه، جانم! وقتی که شما می‌گویید: رأیت أسداً؛ بالأخره آیا أسد در ذهنت می‌آید یا نمی‌آید؟! در ذهن می‌آید؛ آن‌وقت اگر در اینجا شما بخواهید بگویید که از اوّل أسد در رجل شجاع استعمال شده است، دیگر در اینجا مبالغه‌ای نیست، دیگر در اینجا مسئله‌ای نیست. هیچ مبالغه‌ای ندارد؛ رأیت أسداً یعنی رأیت رجلا شجاعاً فی الحمام، حالا به‌خاطر اینکه اسم أسد را که روی آن حیوان مفترس است روی این هم آوردیم، از این نظر می‌گوییم که اینها به همدیگر بی‌تناسب نیستند. این کجا، یا اینکه بگویم اصلاً واقعاً أسد دیدم؛ آقا من شیر را دیدم.

و واقعاً شما در مقام محاوره هم همین را می‌گویید. می‌گویید: آقا دیدم ولی چه دیدم؟! در جنگ، شیری‌ دیدم. یا مثلاً می‌گویید: آقا یک نفر آمد ببری بود، پلگنی بود. شیری بود! اگر بپرسند چیزی که دیدید واقعاً شیر بود؟ می‌گوید: نه آقا این یک طفل سیزده ساله بود رفت جلو و ... . اینکه می‌گوید: واقعاً شیر دیدم؛ می‌خواهد آن حالت تشابه را به تمام معنی الکلمه القاء کند، این را می‌خواهد بگوید ولی می‌شود ادعاءً، یعنی برای موضوع‌له أسد، دو فرد در اینجا درست می‌کند؛ یک فرد حقیقی درست می‌کند که هست، یک فرد هم ادعاءً درست می‌کند و می‌گوید که ما هم یک آدم را مثل شیر درست می‌کنیم.