نقد دیدگاه مرحوم کمپانی در ترسیم موضوع برای عام

چه‌بسا شخصی که صاحب قبیله بود ده‌هزارتا گوسفند داشت اما درهم و دیناری نداشت، با خودِ مال رد و بدل می‌کردند، یعنی در رد و بدل، خود آن اجناس مورد معاوضه قرار می‌گرفت. بناءًعلی‌ٰهذا اگر در اینجا ما قضیه را این‌طور به‌دست بیاوریم دیگر «لیس فی مال الیتیم زکاة»، فقط اختصاص به طلا و نقره ندارد. هم طلا و نقره و هم اغنام ثلاثه و هم غلات اربعه را شامل می‌شود.

این یکی از چیزهایی است که ما باید در آن زمان ببینیم که عرف چه بوده است؟ اگر ما آن‌وقت در آن زمان عرف را پیدا کردیم آن قضیه را به الآن هم گسترش می‌دهیم. البته اگر ملاک کلی نداشته باشیم که تسری بدهد. پس در صورت عدم ملاک اگر بخواهیم بر خود آن موضوع، ببینیم ملاک شارع در اینجا چه بوده است و ما به‌دست بیاوریم که شارع بر چه مصادیقی این حکم را کرده است، عیناً در همین زمان این مصادیق وجود دارد و ما هم دیگر نمی‌توانیم تسری بدهیم و تعدی کنیم.

برای کشف ظهور و اخذ ظهور حتماً محاورۀ بین متکلم و بین افرادش در خصوص آن زمان لازم است و الاّ امکان ندارد ما ظهور را کشف کنیم، ظهور نوعی یعنی چه که خود کلام یک دلالتی دارد؟! این حرف‌ها یعنی چه؟! ما که این حرف را می‌زنیم ما در زمانی هستیم که این تخاطب ما را از آن مسئلۀ اصلی غافل کرده است. اگر ما خودمان من‌باب‌مثال در هفتصد سال پیش بودیم آیا باز هم همین حرف را می‌زدیم؟!

باید ببینیم آن ظهوراتی که از این جمله در آن موقع بوده است چیست؛ از این ینبغی چه قصد می‌‌‌کردند؟ از یلزم چه قصد می‌کردند؟ از یجب علیه چه قصد می‌کردند؟ از لایجوز چه قصد می‌کردند؟ در محاوراتشان از این لایجوز و یلزم و ینبغی و تراب و ماء و صعید و امثال‌ذلک چه قصدی بوده است؟ و متفاهم عرفی از آن موضوعات چه بوده است؟ یا قضایای انشائیه و اخباریه و امثال‌ذلک چه دلالاتی داشتند و کدام‌یک از اینها مهم‌تر بوده است؟