بیان مرحوم نائینی در وجوب فحص از مخصِّص قبل از عمل به عام

با توجه به این قضیه آیا می‌توانیم به صرف اینکه کتب اربعه در دست ما هست ـ من‌باب‌مثال کتاب نکاح را می‌آوریم بدون اینکه توجه داشته باشیم بر اینکه این روایت که در اینجا آمده است ذیلی هم دارد ـ اطمینان از عدم دلیل مخصِّص یا عدم مقیِّد را در اینجا پیدا کنیم؟! نمی‌شود، مگر اینکه همۀ روایت را ملاحظه کرده باشیم.

اینجا است که عرض ما این است که حتی کتاب وسائل هم به‌درد نمی‌خورد؛ یعنی نه‌تنها وسائل کافی نیست، مستدرک هم کافی نیست، باید انسان به تمام آن دلیل[احاطه داشته باشد]، چون چاره ندارد.

بارها برای خود من پیش آمده است که من‌باب‌مثال روایتی را مطالعه کرده‌ام و دیده‌ام اول روایت، این مسئله را می‌رساند، بعد که مراجعه کردم به یک روایت دیگر که آن روایت دیگر این صدر را دارد به اضافۀ یک ذیل دیگر، یعنی حتی راوی دیگری این روایت را نقل کرده است به اضافۀ یک ذیل دیگر که آن ذیل دیگر صدر این را تفسیر می‌کند، اصلاً به‌طورکلی فتوا برمی‌گردد، اصلاً حکم عوض می‌شود؛ لذا انسان نمی‌تواند در اینجا به صرف دیدن یک بابی فوری فتوا دهد. اینجا است که می‌گویند: مجتهد نمی‌تواند در اجتهاد خودش صرفاً به یک باب اکتفا کند.

کلام مرحوم شیخ حسین حلّی دربارۀ لزوم مطالعۀ روایات تمام ابواب برای اجتهاد

بارها مرحوم آقا شیخ حسین حلّی رضوان ‌الله تعالیٰ ‌علیه در مجلس درسشان می‌فرمودند که اجتهاد به مطالعۀ یک باب از وسائل محقق نخواهد شد، اجتهاد به تَضَلُّع در جمیع ابواب فقه محقق خواهد شد و بارها مرحوم آقا ـ رضوان ‌الله تعالیٰ ‌علیه ـ می‌فرمودند که ما در مجلس درس مرحوم آقا شیخ حسین حلّی می‌دیدیم که ایشان در باب تجارت یک روایت از نکاح می‌آورد. اصلاً این خیلی عجیب است که ایشان چطور در کتاب تجارت، یک روایت از نکاح می‌آورد و در تجارت مورد استفاده قرار می‌دهد؟! از تجارت می‌آورد و در نکاح مورد استفاده قرار می‌دهد و اصلاً فتوا عوض می‌شود! اصلاً حکم عوض می‌شود! این تَضَلُّع ایشان را می‌رساند که چطور احاطۀ بر مبانی و احاطۀ بر ادله دارد به‌طوری‌که می‌تواند از همۀ اینها در یک مکان واحد و یک محور واحد استفاده کند. این را می‌گویند: اطمینان به عدم مخصِّص، این‌طور نیست که انسان وسائل را باز کند و من‌باب‌مثال در باب عدم جواز وطی غیربالغ، فقط روایات همان باب را بیاورد، مثلاً دوتا روایت در اینجا هست و بعد هم بگوید که تمام شد، حالا فهمیدیم یا جایز است یا جایز نیست. باید تمام ابواب نکاح را بیاورد، باب دیات را بیاورد، حتی باید باب قصاص را بیاورد، آنها را بیاورد ضمیمه کند، بعد برود در بحث تکلیف، شرایط تکلیف را باید ذکر کند، شرایط بلوغ را در آنجا بیاورد و روایاتی که مربوط به آن است را بیاورد، این‌طور نیست که فقط همین‌جا، آن هم یک قسمی که ایشان ذکر کرده است، یعنی این واقعاً برای انسان اطمینان می‌آورد؟! بله! یک وقت اجتهاد، اجتهاد همین‌طوری است که هر کسی سر از تخم درمی‌آورد و شروع به فتوا دادن می‌کند، حالا این مقدار هم زیاد است! این اجتهاد با توضیح‌المسائل این آقایان هم کفایت می‌کند؛ اما یک وقت واقعاً انسان می‌خواهد به حقیقت مطلب و به کلام امام علیه‌السّلام برسد، اگر امام در این موقع بود چه می‌گفت؟ حداقل این است که انسان ظن پیدا کند. انسان نمی‌تواند به یک باب و اینها مراجعه کند.