بیان مرحوم نائینی در وجوب فحص از مخصِّص قبل از عمل به عام

ب ـ علم اجمالی

مسئلۀ دوم علم اجمالی است. وقتی که ما علم اجمالی داشته باشیم، این علم اجمالی ما می‌تواند دو وجه و دو چهره داشته باشد، به‌طورکلی قطع داریم بر اینکه در شریعت مخصِّصات و مقیداتی وجود دارند، حالا اعم از اینکه در کتاب باشند یا من‌باب‌مثال در خارج از کتاب باشند، یک مقیدات و مخصِّصاتی از طرف شارع در اطلاقات و ظهورات و مطلقات و عمومات آمده‌اند، با توجه به این علم اجمالی که ما داریم، دیگر این علم اجمالی مُنَجِّز است برای وجوب فحص از عمل به ظواهر قبل از اینکه ما به دلیل و به خاص یا به مقیِّد خودش ظفر پیدا کنیم، این یک علم اجمالی.

آن علم اجمالی، علم اجمالی کبیر است، این علم اجمالی، علم اجمالی صغیر است که در اینجا علم اجمالی تعلق گرفته است به آنچه را که در کتُب اربعه یا در کتاب و اینها در دست ما هست ـ به یاد دارم که در یک جا دیدم، حالا نمی‌دانم در کجا بود، کدام حاشیه بود، خیلی وقت سابق دیدم حالا شما اگر یک وقت در مطالعاتتان به آن رسیدید خوب است، که مرحوم آخوند وقتی که بحث فحص از مخصِّص یا مقیِّد قبل از عمل به عام را می‌کرد، فرموده بود که در زماننا هذا بدون مطالعۀ مستدرک الوسائل عمل به عام جایز نیست و اطمینان برای انسان به وجود عدم دلیل و عدم مخصِّص به صرف مطالعه و تتبع در کتب اربعه پیدا نمی‌شود، مگر اینکه حتماً مستدرک را هم مطالعه کند و به آن هم نگاه کند و در آن هم تفحص کند.¹ ـ

تلمیذ: از آقای بروجردی چنین مطلبی را نقل می‌کنند.

استاد: آقای بروجردی؟! این را من از مرحوم آخوند، صاحب کفایه دیدم. یادم هست همان موقع‌ها که ما کفایه می‌خواندیم من در بعضی از حواشی دیدم که این بوده است.

تلمیذ: مستدرک زمان آخوند بوده است؟!