بررسی جواز انشاء در مقام تکلیف نسبت به معدومین

تلمیذ: مطلب دیگری که اینجا هست این است که شارع هیچ‌گونه انشائی ندارد؛ چون بنا بر مسلک امامیه احکام دائر مدار مصالح و مفاسد هستند و هرجا مصلحت یا مفسده هست بالطبع الزام‌آور است که انسان یا آن را انجام دهد و جلب مصلحت کند یا اجتناب کند که دفع مفسده شود. لذا در هر زمانی که در طول تاریخ وجود انسان، این مصالح و مفاسد وجود داشت خودبه‌خود انسان یا اجتناب می‌کند یا عمل می‌کند.

استاد: درست! آن‌وقت تشخیص مصلحت چطور است؟!

تلمیذ: همین! چون ما نمی‌توانیم [در تمام موارد] تشخیص مصالح دهیم، این اوامر و نواهی فقط کشف از مصالح می‌کنند؛ لذا حتی اگر در جایی باهم امرونهی نداشتیم ولی به مقصد و مطلب رسیدیم خودبه‌خود می‌فهمیم که باید فلان عمل را انجام دهیم.

استاد: از کجا تشخیص مصلحت می‌دهیم؟!

تلمیذ: این‌قدرش را که انسان می‌فهمد، آن‌قدرش را که نمی‌فهمد ...

استاد: از کجا این مصلحتی که الآن به نفع ما هست و ما تشخیص می‌دهیم، واقعاً مفسده نباشد؟!

اعتباری و دلخواهی نبودن اوامر و نواهی شارع

حالا این مطلبی که شما می‌خواهید بفرمایید یعنی در مقام بیان آن هستید را تکمیل کنم و آن این است که اوامر و نواهی که از طرف شارع هست این اوامر و نواهی اعتباریه و دل‌خواهی نیستند. این یک مسئلۀ بسیار مهمی است که خیلی‌ها در این قضیه اشتباه می‌کنند و این یک مسئلۀ کلامی است. اوامر و نواهی شارع به ‌دل‌خواه وضع نشده‌اند. همان‌طور که بعضی‌ها این‌طور می‌گویند؛ می‌گویند: «بِیَدِهِ الأمر و هو علی کلّ شیءٍ قدیر؛ امرونهی به‌دست او است و هر کاری دلش می‌خواهد انجام می‌دهد فضولی هم بر عباد نیامده است».¹ بعضی‌ها هم ﴿أَلَا لَهُ ٱلۡخَلۡقُ وَٱلۡأَمۡرُ﴾² را تفسیر می‌کنند که خلق برای او است، امرونهی شرعی هم برای او است³ یعنی بندگان را خلق کرده است و بعد به تبع این خلقت تشریع جعل کرده است، امرونهی جعل کرده است، این اعتباراً. حالا چرا خدا گفته است که نماز صبح را دو رکعت بخوان؟! به ما ربطی ندارد! ما فقط باید اطاعت کنیم، دلش خواسته است بگوید. چرا خدا گفته است که روزه را فقط در ماه رمضان بگیر؟! دلش خواسته است بگوید، به ما ربطی ندارد!