عمومیت خطاب براساس قاعدۀ اشتراک (1)

اینها موصول را می‌گویند که مقام، مقام غیبت است. لذا آن‌طوری که یادم هست در این شعر امیرالمؤمنین علیه‌السّلام:

مقتضای روال محاوره‌ای این است که «أنا الذی سَمَّته» باشد چون «الذی» در اینجا دلالت بر غیبت می‌کند. آن‌وقت حضرت در اینجا قائل به التفات شده‌اند. یعنی من آن کسی هستم که مادرم من را حیدر نامید. یعنی این «یاء» متکلم در اینجا «أنا» اوّل را تأکید می‌کند. آن‌وقت تفتازانی به حضرت اشکال می‌کند و می‌گوید که اگر از کلمات علی نبود ما این را به علی نسبت نمی‌دادیم.² یعنی مثلاً شاید رکاکتی³ در این شعر هست و این حرف‌ها. احمق! این «أنا» در اینجا برای تأکید آمده است که حتی امیرالمؤمنین علیه‌السّلام می‌خواهد این «حَیدَرة» بودن و این خصوصیت شجاعت را در خودش منحصر کند لذا می‌گوید که اصلاً کسی مثل من این‌طور نیست. یعنی حتی حضرت از مقتضای روال طبیعی برای تأکید به التفات افتاده است، اصلاً التفات یعنی همین؛ مقام التفات واقعاً مقام تأکید است مقام دفع است مقام رفع اشکال و ابهام و امثال‌ذلک است. ما از این قبیل زیاد داریم.

بنابراین خطاب به ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ﴾ باید با ﴿عَلَيۡكُمُ﴾ باشد و اصلاً نمی‌شود که با «علیهم» باشد. بنابراین چطور اینها در این قضایا گفته‌اند که «کم» در ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيۡكُمُ﴾ خطاب به نفس حاضرین است و اصلاً دلالتی در این‌ قضیه ندارد؟! بناءًعلیٰ‌هذا مقامی که ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ﴾ می‌گوید ـ به مقال کار نداریم به قرینۀ مقامیه کار داریم ـ ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ﴾ می‌گوید، «یا أیها المؤمنون» می‌گوید و امثال‌ذلک مقام، مقامی است که اصلاً حضور مانند خصوصیات فردیه در اینجا بدواً و بتّاً ملغیٰ می‌شود.

توجیه کلام مرحوم علامه طهرانی

ما می‌‌توانیم کلام مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ را فقط به این توجیه، توجیه کنیم ـ البته این توجیه در کلمات مرحوم عراقی نمی‌آید چون اصلاً جای توجیه ندارد ـ که خطاب گاهی از اوقات به‌نحوی است که ما حضور امام یا پیغمبر را در تعلق این خطاب دخیل می‌دانیم، اینجا محل شبهه است؛ یعنی صرف‌نظر از قاعدۀ اشتراک، شک داریم که آیا این خطاب خصوص حاضرین است؟ یعنی الفاظ خطاب و عبارات به‌نحوی است، خصوصیات خطاب به‌نحوی است که ما شک می‌کنیم من‌باب‌مثال حضور امام علیه‌السّلام در تعلق خطاب در اینجا مدخلیت دارد مثل [اجرای] حدود که بنا بر قولی حضور امام در آنجا شرط است یا فرض کنید تشکیل صلاة جمعه که حضور امام در آنجا شرط است حالا بعضی‌ها اصلاً حضور امام را شرط می‌دانند یعنی حضور امام را در زمان حضور شرط می‌دانند و حتی این نوّاب عام را برای تشکیل صلاة جمعه کافی نمی‌دانند و تشکیل حکومت اسلام را حتی در آنجا کافی نمی‌دانند.