ارجاع استثناء بر جمل متعاقبه به جمیع یا به جملۀ اخیر

تمام این مطالبی که عرض می‌شود در آنجایی است که قرینه بر ارجاع استثناء به احد جمل متعقّبه وجود نداشته باشد و ما در اینجا بحث می‌کنیم؛ اما اگر قرینه وجود داشته باشد، بحث در آنجا جداست. صحبت در این است که اگر قرینه وجود نداشته باشد، من‌باب‌مثال سیاق کلام درصورت عدم تکرار جمله اقتضا می‌کند که استثناء به همه برگردد و سیاق کلام در صورت تکرار جمله اقتضا می‌کند که استثناء به اخیر برگردد. حالا اگر فرض کنید که مولا در وسط کلام، [کلام را] تغییر داد و گفت: «أکرِمِ العُلماء» و بعد گفت: «جالِسِ النَحویین و الفُقَهاء»، «جالِس» به دوتای آخر برمی‌گردد؛ یعنی استثناء وسط و مابعد خودش را که آن جملۀ بعدی باشد [شامل می‌شود].

این به‌طورکلی این قضیه را به ما می‌رساند یعنی ما این ظهور را در این استفاده می‌کنیم که اگر کلام دارای جمل متفاوته‌ای بود، به آخر برمی‌گردد و اگر دارای جمل متفاوته‌ای نبود به همۀ آنها برمی‌گردد الاّ با وجود قرینه.

البته در اینجا اشکالاتی هم وجود دارد، تعارض بین مستثنیٰ و مستثنیٰ‌منه هست که دیگر اینها حرف بیخودی است که اصلاً متعرض اینها نمی‌شویم و إن‌شاءالله وارد بحث دیگر که بسیار مهم است می‌شویم که تعارض کتاب با خبر واحد می‌باشد.

أللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد