ارجاع استثناء بر جمل متعاقبه به جمیع یا به جملۀ اخیر

بناءًعلی‌هذا اینکه ما «إلاّ» را مستثنائی بدانیم که وضع‌ آن عام و موضوع‌ٌله آن خاص است، این اصلاً برای ما قابل فهم و تفهّم نیست. بله، وضع «إلاّ» عام است بر طبق آن تعلّقی که به مستنثیٰ‌منه می‌گیرد، ما می‌توانیم این‌طور تصور کنیم که «إلاّ» برای استثناء وضع شده است؛ اما اینکه ده‌تا مستثنیٰ‌منه قبلش باشد یا یکی، به اینها کاری ندارد. «إلاّ» برای استثناء وضع شده است تا اینکه چه قرینه‌ای در اینجا وجود داشته باشد و «إلاّ» را به کدام‌یک از این مستثنی‌ٰمنه بزند در «إلاّ» رجوع به همه نخوابیده است، فرض کنید کجای «إلاّ» ظهور دارد در اینکه باید به عموم جمل متعقّبه برگردد؟! «أکرمِ العُلماء فلان و فلان» یعنی اگر ما «إلاّ» را در آن جملۀ اخیر به‌کار بردیم، خلاف ظهورش را انجام داده‌ایم؟! آیا بر خلاف ظهور است؟! نه، «إلاّ» برای استثناء است، ابوّت و بنوّت برای انتساب یک موجود به یک أب یا به یک فرزند است، حالا از این ده‌تا فرزندی که در اینجا هستند، بر کدام‌یک از اینها ابوّت و بنوّت صدق می‌کند ـ بر همه صادق نیست ـ باید ببینیم مرجع در اینجا چیست؟ از خارج بفهمیم که پدر در اینجا با کدام‌یک از اینها نسبت دارد تا ما بنوّت را روی همان فرد خاص ببریم.

در مورد «إلاّ» هم همین است؛ می‌شود «إلاّ» بر همۀ جمل متعاقبه و یا بر وسط یکی از آنها برگردد و می‌تواند بر اخیر برگردد. در «إلاّ» هیچ معنایی نخوابیده است. درست مثل معانی حروفیه است، یکی از معانی حروف، ابتدائیت است حالا شما این ابتدائیت را در هرجا می‌خواهید به‌کار ببرید؛ در ابتدائیت زمانی به‌کار ببرید، می‌گوید: مخلص تو هستم در ابتدائیت مکانی به‌کار ببرید، می‌گوید که مخلص تو هستم در ابتدائیت زمانی و مکانی و رتبی بخواهید به‌کار ببرید، می‌گوید که من قابلیت و سِعه دارم ولی دلالت بر همۀ آنها نمی‌کنم مگر اینکه من را از خارج به یکی از اینها مرتبط کنید و من به همۀ اینها ظهور ندارم و حمل نمی‌شوم، معنای «إلاّ» همین است.